Sosyal Bilgiler 2. Ünite Konu Anlatımı ve Özeti

Bir Devlet Doğuyor

Osmanlı Beyliği, Ertuğrul Gazi önderliğinde Anadolu'ya gelen Kayı boyuna mensup Türkmenler tarafından kurulmuştur. Osman Bey, 1299'da Anadolu Selçuklu Devleti'nin zayıflamasıyla bağımsızlığını ilan etmiştir. Tarihçi Halil İnalcık'a göre ise Osmanlı Beyliği, 1302'de Bizans ile yapılan Koyunhisar Savaşı sırasında kurulmuştur.

Osmanlı Beyliği kısa sürede güçlenip topraklarını genişletmiştir. Bu hızlı büyümenin birçok nedeni vardı. Coğrafi konumunun genişlemeye elverişli olması, merkeziyetçi devlet anlayışını benimsemesi ve farklı milletlere adil ve hoşgörülü davranması bunlardan bazılarıdır. Ayrıca, Bizans ve Balkanlar'daki karışıklıklar, ilk dönemde yetenekli padişahların yetişmesi ve gaza-cihat anlayışının benimsenmesi de büyümeyi hızlandırmıştır.

Osmanlı'nın büyümesinde iskan politikası uygulaması da etkili olmuştur. Fethedilen yerlere Türkmen ailelerini yerleştirerek kalıcılık sağlamışlardır. İlk yıllarda diğer Türk beylikleri arasındaki mücadelelere karışmayan Osmanlı, böylece onların desteğini almış ve Türkmenler ile Ahilerin desteğiyle daha da güçlenmiştir.

Dikkat! Osmanlı Devleti'ni kısa sürede büyüten en önemli faktörlerden biri, fethedilen yerlerdeki halklara karşı gösterdiği adalet ve hoşgörüdür. Bu, farklı milletlerden insanların devlete bağlılığını artırmıştır.

Kuruluşun Padişahları

Osmanlı Devleti'nin ilk padişahı Osman Bey $1299-1324$, Bilecik, Yarhisar ve İnegöl'ü fethetti ve Bilecik'i başkent yaptı. Bizans'a karşı Koyunhisar Savaşı'nı kazandı ve ilk Osmanlı parasını bastırdı. Osman Bey, devletin temellerini sağlam attı.

Orhan Bey $1324-1362$ döneminde Bursa fethedildi ve başkent yapıldı. Bizans'ı Maltepe Savaşı'nda yenerek İznik ve İzmit'i aldı. Karesioğulları Beyliği'ni topraklarına katarak Osmanlı'nın deniz gücü olmasını sağladı. Çimpe Kalesi'ni alarak Rumeli'ye ilk geçişi gerçekleştirdi. Yaya ve Müsellem adında ilk düzenli orduyu kurdu ve ilk divan teşkilatını oluşturdu.

I. Murad $1362-1389$ Edirne'yi fethederek başkent yaptı. Haçlılarla yapılan ilk savaş olan Sırpsındığı Savaşı'nı kazandı. Germiyanoğullarından çeyiz yoluyla Kütahya'yı, Hamitoğullarından parayla Isparta'yı aldı. Devşirme sistemini ve Yeniçeri Ocağı'nı kurdu. Tımar sistemini ilk kez uyguladı ve "Sultan" unvanını ilk kullanan padişah oldu. I. Kosova Savaşı'nda şehit düştü.

I. Beyazid (Yıldırım) $1389-1402$ İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahıdır. Haçlıları Niğbolu Savaşı'nda yendi ve Anadolu Türk siyasi birliğini büyük oranda sağladı. Ancak Timur ile yaptığı Ankara Savaşı'nı kaybetti ve bu yenilgi sonucunda 11 yıl sürecek Fetret Devri başladı.

I. Mehmed (Çelebi) $1413-1421$ kardeşleriyle girdiği taht mücadelesinden galip çıkarak Fetret Devri'ne son verdi. Bu nedenle "devletin ikinci kurucusu" olarak anıldı. Venedik ile Osmanlı tarihinin ilk deniz savaşını yaptı ve Fetret Devri'nde kaybedilen toprakların bir kısmını geri aldı.

II. Murad $1421-1451$ İstanbul'u kuşattı fakat alamadı. Haçlılarla yapılan Varna ve II. Kosova Savaşlarını kazandı. II. Kosova Zaferi sonrası Avrupalıların Türkleri Balkanlardan çıkarma ümidi sona erdi.

Not: Kuruluş döneminde her padişah devlete önemli katkılar sağladı. Orhan Bey'in kurduğu ilk düzenli ordu ve I. Murad'ın başlattığı devşirme sistemi, Osmanlı askeri gücünün temelini oluşturdu.

Osmanlı'da Toplumsal ve Ekonomik Yapı

Osmanlı Devleti'nde toplum yönetenler ve yönetilenler olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Yönetici olmayan herkese "reaya" denirdi. Yöneticiler ise kendi içinde seyfiye (askeriye), ilmiye (din, eğitim, adalet) ve kalemiye (bürokrasi) olarak üçe ayrılmıştı.

Reaya denilen halk ise dini açıdan Müslümanlar ve gayrimüslimler, yaşayış biçimi açısından ise köylüler, şehirliler ve göçebeler olarak ayrılırdı. Osmanlı toplumunun büyük çoğunluğu köylerde yaşar ve tarımla uğraşırdı. Bu nedenle ekonominin temeli tarıma dayanıyordu. Tarımda üretimin sürekliliği İskân Politikası ve Tımar Sistemi sayesinde sağlanmıştır.

İskân Politikası, Osmanlı'nın fethettiği Rumeli topraklarına Anadolu'dan getirdiği Türkmenleri yerleştirmesi demektir. Böylece yeni fethedilen yerler Türkleşip Müslümanlaşmıştır. Bu politika sayesinde fethedilen yerlerde kalıcılık sağlanmış, göçebe Türkmenler yerleşik hayata geçmiş ve Anadolu'da huzur sağlanmıştır.

Osmanlı Devleti'nin güçlenmesinde Ahi Teşkilatı'nın da büyük katkısı olmuştur. Ahi Evran tarafından kurulan bu esnaf dayanışma örgütü, esnaf ve zanaatkârları yetiştirmenin yanında toplumda yardımlaşma ve dayanışmayı da artırmıştır.

Osmanlı'da Askeri Yapı

Osmanlı'da ilk düzenli ordu Orhan Bey döneminde yaya ve müsellem (atlılar) adıyla kurulmuştur. Zamanla gelişen ordu, asker ihtiyacını devşirme ve tımar sistemleriyle karşılamıştır.

Osmanlı ordusu kara kuvvetleri ve deniz kuvvetleri (donanma) olarak ikiye ayrılırdı. Kara kuvvetleri; kapıkulu askerleri (yeniçeri, cebeci, sipahi, silahtar, topçu), eyalet askerleri (tımarlı sipahi, azaplar, akıncılar) ve yardımcı kuvvetlerden oluşurdu. Donanmada ise Kaptan-ı Derya komutan olarak görev yaparken, denizci askerlere levent denirdi.

Önemli! Osmanlı'nın askeri başarısındaki en büyük etkenlerden biri, devşirme sistemiyle yetiştirilen yetenekli askerlerin varlığıydı. Bu sayede devlete sadık, disiplinli ve güçlü bir ordu oluşturulmuştu.

Devşirme Sistemi

Osmanlı Devleti, fethettiği Rumeli topraklarındaki 8-18 yaş arasındaki Hristiyan çocukları alarak Türk ve Müslüman ailelerin yanına yerleştirirdi. Bu ailelerin yanında yetişen çocuklardan güçlü olanlar Acemi Ocağı'na, zeki olanlar ise Enderun mektebine gönderilirdi. Bu çocuklar özenle eğitilir ve devletin çeşitli kademelerinde görev alırlardı.

Önemli bir insani kurala göre, eğer bir Hristiyan ailenin tek erkek çocuğu varsa o çocuk alınmazdı. Bu sistem ile yetiştirilen askerlere Kapıkulu Askerleri adı verilmiş ve bunların en önemli birliği Yeniçeriler olmuştur.

Tımar Sistemi

Osmanlı Devleti kendisine ait boş arazileri yararlılık gösteren kişilere tımar olarak verirdi. Araziyi alan kişi, topraktan elde ettiği gelir ile asker yetiştirirdi. Bu askerlere Tımarlı Sipahi denirdi. Tımarlı Sipahiler barış zamanında beslendikleri toprakları korur, savaş zamanında ise orduya katılırdı.

Tımar Sistemi sayesinde Osmanlı hazinesinden para çıkmadan asker yetiştirilmiş ve boş arazilerde üretim gerçekleştirilmiştir. Üretimde sürekliliği sağlamak için toprağı üç yıl üst üste ekmeyen kişilerin elinden toprakları alınırdı.

Osmanlı'da Yönetim Yapısı - Dîvân-ı Hümâyun

Orhan Bey zamanında oluşturulan Dîvân-ı Hümâyun, devlet işlerinin görüşüldüğü ve kararların alındığı yönetim organıydı. Bugünkü Bakanlar Kurulu veya Cumhurbaşkanlığı Kabinesine benzetilebilir.

Divanda görev yapan üst düzey yöneticiler arasında Sadrazam (padişahtan sonra en yetkili kişi), Vezirler, Kazasker (eğitim ve adaletten sorumlu), Defterdar (mali işler), Nişancı (yazışmalar), Şeyhülislam (dini konular) ve Kaptan-ı Derya (donanma komutanı) bulunurdu.

Fatih Sultan Mehmet döneminden itibaren divana Sadrazam başkanlık etmeye başlamıştır. Padişah ise istediği zaman toplantılara katılıp başkanlık yapardı.

Bilgi notu: Tımar Sistemi, Osmanlı'nın hem askeri hem de ekonomik gücünün temeliydi. Bu sistem sayesinde hem ordu güçlü tutulmuş hem de tarımsal üretim kesintisiz devam etmiştir.

Osmanlı Fetih Siyaseti

Osmanlı Devleti'nin hızlı büyümesini sağlayan önemli unsurlardan biri Gaza ve Cihad anlayışına sahip olmasıdır. Gaza, İslam dinini korumak veya yaymak için Müslüman olmayanlara karşı yapılan kutsal savaştır. Cihad ise İslam dinini her tarafa ulaştırmak için yapılan her türlü çabadır.

Osmanlı fetihlerinin kalıcı olmasını sağlayan birçok teşkilat vardı:

Abdalân-ı Rum (Dervişler): Askerlerden önce fethedilecek bölgeye gidip halkın gönlünü kazanan gönüllülerdi.

Ahiyân-ı Rum (Ahiler): Ahi Evran tarafından kurulan esnaf teşkilatıydı. Anadolu'da Moğol istilası sonrası bozulan birliğin yeniden kurulmasında önemli rol oynadılar.

Baciyân-ı Rum (Kadınlar): Ahi Evran'ın eşi Fatma Bacı tarafından kurulmuş kadınlardan oluşan teşkilattı. Bu kadınlar gerektiğinde savaşa katılır, kültür, sanat, sosyal ve ekonomik alanlarda katkı sağlardı.

Gaziyân-ı Rum (Gaziler ve Alpler): Gaza ve cihad anlayışıyla hareket eden yiğit savaşçılardı.

Gazi Akçakoca, Osman Gazi'nin yakın silah arkadaşlarından biriydi ve fetihlerde büyük yararlılık göstermiştir. Günümüzde Düzce'nin bir ilçesine onun adı verilmiştir.

Osmanlı fetihlerinin kalıcı olmasını sağlayan diğer önemli unsurlar İstimâlet Politikası ve Millet Sistemi'dir.

İstimâlet Politikası, diğer adıyla hoşgörü politikasıdır. Osmanlı, fethettiği yerlerdeki insanların dinine, geleneklerine, yaşam biçimlerine saygı gösterir ve onlara hoşgörülü davranırdı. Bu, o bölge halkının devlete bağlılığını artırırdı.

Millet Sistemi'nde Osmanlı toplumu Müslümanlar ve gayrimüslimler (Müslüman olmayanlar) olmak üzere ikiye ayrılmıştı. Ancak sınıfsal hiçbir farklılık yoktu ve Osmanlı tüm milletine adil davranırdı.

Unutma: Fatih Sultan Mehmed bile padişah olmasına rağmen, bir vatandaşın şikâyeti üzerine Osmanlı mahkemesinde yargılanmış ve ceza almıştı. Bu olay, Osmanlı adaletinin gücünü gösterir.

Yükselişin Padişahları

II. Mehmed (Fatih) $1451-1481$, İstanbul'u fethederek "Fatih" unvanını aldı ve İstanbul'u başkent yaptı. Balkanlarda Sırbistan, Bosna-Hersek, Arnavutluk gibi yerleri fethetti. Karadeniz'i Türk gölü haline getirdi ve Akkoyunlu Devleti ile Otlukbeli Savaşı'nı kazandı. Sahnı Seman Medreselerini açtı ve ilk altın Osmanlı parasını bastırdı.

İtalyanca, Yunanca, Farsça ve Arapça bilen Fatih, coğrafya bilgisi de çok iyiydi. Tarihçi İlber Ortaylı'nın deyimiyle "doğunun ve batının efendisi, bir dünya hükümdarıydı."

II. Beyazid $1481-1512$ döneminde kardeşi Cem Sultan'ın isyanı ve Avrupalıların eline düşmesi nedeniyle fetihler yavaşladı. Karadeniz'de Kili ve Akkerman Kalesi'ni ele geçirdi, Karamanoğullarına son verdi ve Venedik ile deniz savaşları yaptı.

I. Selim (Yavuz) $1512-1520$, Safevilerle Çaldıran Savaşı'nı kazanarak Doğu Anadolu'nun güvenliğini sağladı. Dulkadiroğulları Beyliği'ni ortadan kaldırarak Anadolu Türk siyasi birliğini sağladı. Memlukler üzerine Mısır Seferi'ne çıkarak Suriye, Filistin, Hicaz ve Mısır'ı fethetti. Böylece halifeliği ele geçirerek İslam dünyasının lideri oldu ve kutsal emanetleri İstanbul'a getirdi.

I. Süleyman (Kanuni) $1520-1566$, en uzun tahtta kalan padişah oldu (46 yıl). Belgrad'ı fethetti, Mohaç Savaşı ile Macaristan'ı ele geçirdi ve Viyana'yı kuşattı. Fransa'ya kapitülasyonlar verdi, Hint Deniz Seferlerini düzenledi ve Rodos adasını fethetti. Preveze Deniz Savaşı'nı kazanarak Akdeniz'i Türk gölü haline getirdi. Zigetvar Seferi sırasında vefat etti.

II. Selim $1566-1574$ döneminde Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa'nın etkisiyle fetihler devam etti. Kıbrıs'ı fethetti ancak İnebahtı Deniz Savaşı'nı kaybetti ve Osmanlı donanması yakıldı.

Dikkat! Kanuni Sultan Süleyman, sadece askeri başarılarıyla değil, yaptığı hukuki düzenlemelerle de ünlüdür. Adaletiyle tanınan Kanuni'ye Avrupalılar "Muhteşem Süleyman" unvanını vermişlerdir.

İstanbul'un Fethi (29 Mayıs 1453)

II. Mehmet 1451 yılında tahta çıktığında ilk hedefi İstanbul'u almaktı. İstanbul daha önce Yıldırım Beyazid ve II. Murad tarafından kuşatılmış fakat alınamamıştı. İstanbul o dönemde Bizans Devleti'nin elindeydi.

Fethin Nedenleri

İstanbul'un ticaret yolları üzerindeki konumu ekonomik nedendi. Osmanlı'nın Anadolu ve Rumeli toprakları arasında bağlantı kurmak istemesi, Bizans'ın Avrupa devletlerini ve şehzadeleri Osmanlı'ya karşı kışkırtması siyasi nedenlerdi. Hz. Muhammed'in İstanbul'u fethedecek komutan ve askerleri övmesi ise dini nedendi.

Fetih Hazırlıkları

Osmanlı Devleti, Anadolu Hisarı karşısına Rumeli Hisarı'nı yaptırdı, 400 parçalık donanma hazırladı ve Şahi adı verilen büyük toplar döktürdü. Bizans ise surları tamir ettirdi, Avrupa'dan yardım istedi ve Haliç'in girişini zincirler ve eski gemilerle kapattı.

II. Mehmet 6 Nisan 1453'te İstanbul'u kuşattı ve 53 günlük kuşatmanın sonunda 29 Mayıs 1453'te İstanbul fethedildi.

Fethin Sonuçları

Türk Tarihi Açısından Sonuçları: Osmanlı toprak bütünlüğünü sağladı, önemli ticaret yollarını ele geçirdi, İstanbul Osmanlı'nın son başkenti oldu ve II. Mehmet "Fatih" unvanını aldı.

Dünya Tarihi Açısından Sonuçları: Bizans İmparatorluğu yıkıldı, Orta Çağ sona erip Yeni Çağ başladı, Osmanlı'nın İslam dünyasındaki saygınlığı arttı. Ticaret yollarının Osmanlı'nın eline geçmesi Avrupalıları yeni yollar aramaya itti ve coğrafi keşiflere yol açtı. Kalelerin toplarla yıkılabildiği anlaşıldı ve bu Avrupa'daki derebeylikler için yıkım oldu. İstanbul'dan İtalya'ya giden bilginler Rönesans'ın başlamasına katkı sağladı.

Unutma! İstanbul'un fethi sadece askeri bir zafer değil, dünya tarihinin akışını değiştiren bir olaydır. Orta Çağ'ı kapatıp Yeni Çağ'ı açan bu fetih, Osmanlı'nın dünya gücü olduğunun da kanıtıdır.

Avrupa Gelişiyor, Osmanlı Etkileniyor

11-12. yüzyıllarda Haçlı Seferleri sırasında Avrupalılar, İslam dünyasından matbaa, kağıt ve pusula gibi önemli buluşları öğrendiler ve geliştirdiler. Bu araçlar, Avrupa'da 15-19. yüzyıllar arasında büyük değişimlerin temelini oluşturdu. Bu gelişmeler:

• Coğrafi Keşifler
• Rönesans
• Reform Hareketi
• Aydınlanma Çağı
• Sanayi İnkılabı
• Fransız Devrimi

Coğrafi Keşifler

15-16. yüzyıllarda Avrupalıların yeni ticaret yolları ve kıtalar bulmasına Coğrafi Keşifler denir. Bu keşiflerin nedenleri arasında ticaret yollarının Müslümanların eline geçmesi, Avrupalıların doğu zenginliklerine ulaşmak istemesi, pusulanın geliştirilmesi, coğrafya bilgisinin ilerlemesi ve Hristiyanlığı yayma isteği vardı.

Önemli kaşifler ve keşifleri şöyle sıralayabiliriz:

• Bartelmi Diyaz: Ümit Burnu
• Kristof Kolomb: Amerika
• Vasko dö Gama: Hint Deniz Yolu
• Ameriko Vespuçi: Amerika'nın yeni bir kıta olduğu
• Macellan: Dünya'nın çevresini dolaşmak

Bu keşifler, dünyayı daha önce hiç olmadığı şekilde değiştirdi ve Avrupa'nın yükselişine zemin hazırladı.

Merak ediyor musun? Coğrafi keşifler öncesi pusula, İpek Yolu üzerinden Avrupalılara ulaştı. Bu küçük alet olmasaydı, kaşifler okyanuslarda yön bulamaz ve yeni kıtalara ulaşamazlardı.

Coğrafi Keşiflerin Sonuçları

Coğrafi keşifler dünyayı birçok yönden etkiledi. Yeni kıtalar ve ticaret yolları bulundu. Akdeniz limanlarındaki ticaret azalırken, Atlas Okyanusu kıyısındaki limanlar önem kazandı. Bu değişim Osmanlı Devleti'ni olumsuz etkiledi.

Keşiflerin bilimsel etkileri de oldu. Yeni bitki ve hayvan türleri tanındı ve Macellan'ın dünyayı dolaşmasıyla dünyanın yuvarlak olduğu kanıtlandı. Bu gelişme, dünyanın düz olduğunu savunan kiliseye olan güveni azalttı.

Keşfedilen yerlere Hristiyanlık yayıldı ve Avrupalılar buralarda sömürge imparatorlukları kurdular. Yeni bölgelerden getirilen altın ve gümüş gibi değerli madenler Avrupa'ya aktı. Böylece Avrupa'da Burjuva adı verilen zengin bir sınıf ortaya çıktı. Bu sınıf sanat ve kültürü destekleyerek Rönesans'ın doğmasına katkıda bulundu.

Coğrafi keşiflerle ticaret yollarının değişmesi, Osmanlı Devleti'ni olumsuz etkiledi ve zamanla ekonomik gücünün azalmasına neden oldu.

Rönesans (Yeniden Doğuş)

14. yüzyılda İtalya'da başlayan, 15-16. yüzyıllarda tüm Avrupa'ya yayılan edebiyat, bilim ve sanat alanındaki gelişmelere Rönesans denir. "Yeniden doğuş" anlamına gelen bu hareket, Avrupa'da yepyeni bir dönem başlattı.

Rönesans Hareketinin İtalya'da Başlamasının Sebepleri

Rönesans'ın İtalya'da başlamasının birçok nedeni vardı. İtalya'nın ticaret yollarının kavşağında olması ve bundan dolayı zenginleşmesi, Antik Roma ve Yunan kültürlerinden birçok eser barındırması önemliydi. Ayrıca Roma'nın Hristiyanlığın merkezi olması, İslam kültürünün İtalya'yı etkilemesi ve özgür düşüncenin gelişmişliği de etkili oldu.

Rönesans'ın Sebepleri

Rönesans'ın genel sebepleri arasında coğrafi keşiflerle zenginleşen burjuva sınıfının sanat ve bilime destek vermesi, kağıt ve matbaanın yaygınlaşmasıyla okuryazarlığın artması vardı. İstanbul'un fethinden sonra İtalya'ya kaçan bilginlerin çalışmaları, eski Yunan ve Roma eserlerinin incelenmesi ve İslami eserlerin Avrupa dillerine çevrilmesi de Rönesans'a katkı sağladı.

Bilgi Kutusu: Rönesans döneminde Leonardo da Vinci gibi çok yönlü sanatçılar yetişti. Da Vinci sadece ressam değil, aynı zamanda mühendis, anatomist, mucit ve bilim insanıydı. Onun gibi çok yönlü insanlar, Rönesans'ın sembolü haline geldi.

Rönesans Sanatçıları ve Eserleri

Rönesans döneminde birçok önemli sanatçı yetişti. Leonardo Da Vinci'nin en ünlü eseri Mona Lisa tablosuydu. Michelangelo ise Musa Heykeli gibi önemli eserler yarattı. Machiavelli Prens adlı kitabı, William Shakespeare Romeo ve Juliet oyununu, Cervantes ise Don Kişot romanını yazdı.

Bu dönemde insanlığa yönelik değerler önem kazandı ve Hümanizm (İnsancılık) kavramı ortaya çıktı. Bu kavram, insanın değerini ve insan aklının gücünü ön plana çıkarıyordu.

Rönesans'ın Sonuçları

Rönesans, Avrupa'da büyük değişimlere yol açtı. Edebiyat, mimari, bilim ve sanat alanında birçok yeni eser ortaya çıktı. Kilisenin hakim olduğu skolastik düşünce yerini özgür ve bilimsel düşünceye bıraktı. Kilisenin bilim ve sanat üzerindeki baskısı sona erdi. Bu durum, Reform hareketine zemin hazırladı ve bilimsel gelişmelerin önünü açtı. Aydınlanma Çağı'nın başlamasına da katkıda bulundu.

Rönesans döneminde Osmanlı Devleti fetihlerle topraklarını genişletmeye devam etti. Ancak askeri ve ekonomik güç artsa da bilimsel ve teknolojik anlamda Avrupa'nın gerisinde kaldı.

Reform Hareketi

16. yüzyılda Avrupa'da Katolik Kilisesi'ne karşı yapılan yenilik hareketlerine Reform denir. Reform hareketi ilk olarak Martin Luther tarafından Almanya'da başlatıldı.

Reform'un Sebepleri

Reform hareketinin birçok nedeni vardı. Kağıt ve matbaanın yaygınlaşmasıyla okuryazarlık artmış, İncil farklı dillere çevrilmiş ve halk, kilisenin söyledikleriyle İncil'deki yazılanlar arasındaki çelişkileri görmüştü. Katolik kilisesinin bozulması, endüljans (para karşılığında günahların affı) ve enterdi (dinden çıkarma) gibi uygulamaları halkın tepkisini çekiyordu. Rönesans'la birlikte özgür düşüncenin yaygınlaşması da Reform'a zemin hazırladı.

Unutma! Reform hareketi, sadece dini değil siyasi ve toplumsal yaşamı da etkiledi. Kiliseye olan sorgusuz itaat sona erdi ve insanlar dini metinleri kendileri okumaya, yorumlamaya başladı. Bu, modern düşüncenin temellerinden birini oluşturdu.