7. Sınıf Sosyal Bilgiler: Bir Devletin Doğuşu

Bir Devlet Doğuyor

Osmanlı Devleti, 1299 yılında Osman Bey tarafından kuruldu. Anadolu Selçuklu Devleti'nin 1243 Kösedağ Savaşı'nı kaybetmesiyle oluşan otorite boşluğunda, Anadolu'da birçok beylik kurulmuştu. Bu beyliklerden biri olan Osmanoğulları, Ertuğrul Gazi önderliğinde Anadolu'ya gelen Kayı boyuna mensuptu.

Osmanlı Beyliği'nin kısa sürede güçlenmesinin birçok nedeni vardı. Coğrafi konumu genişlemeye elverişliydi ve merkeziyetçi bir devlet anlayışı benimsemişti. Bizans ve Balkanlar'daki karışıklıklar, yetenekli padişahların yetişmesi ve gaza-cihat anlayışını benimsemeleri de büyümelerini kolaylaştırdı.

Kuruluş dönemi padişahları büyük fetihler gerçekleştirdi. Osman Bey $1299-1324$ devletin kurucusu olarak Bilecik, Yarhisar ve İnegöl'ü fethetti. Orhan Bey $1324-1362$ ise Bursa'yı alarak başkent yaptı ve ilk düzenli orduyu kurdu. I. Murad $1362-1389$ döneminde Edirne fethedildi ve "Sultan" unvanı ilk kez kullanıldı.

Biliyor musun? Yeniçeri Ocağı ve Tımar Sistemi I. Murad döneminde kurulmuş, bu sistemler Osmanlı'nın yüzyıllarca güçlü kalmasını sağlamıştır!

Yıldırım Beyazıd $1389-1402$ döneminde Anadolu Türk siyasi birliği büyük oranda sağlandı, ancak 1402'deki Ankara Savaşı'nda Timur'a yenildi. Bunun sonucunda Fetret Devri (Duraklama) başladı. Çelebi Mehmed $1413-1421$ Fetret Devri'ne son verdiği için devletin ikinci kurucusu sayıldı. II. Murad $1421-1451$ ise Haçlıları Varna (1444) ve II. Kosova (1448) savaşlarında yenerek Osmanlı'nın Balkanlar'daki varlığını sağlamlaştırdı.

Osmanlı'da Toplumsal ve Ekonomik Yapı

Osmanlı toplumu, yönetenler ve yönetilenler (reaya) olmak üzere ikiye ayrılırdı. Yönetici sınıf kendi içinde üçe ayrılıyordu: Seyfiye (asker-yönetim), İlmiye (din-eğitim-adalet) ve Kalemiye (bürokrasi). Reaya ise dini açıdan Müslümanlar ve gayrimüslimler; yaşayış biçimine göre ise köylüler, şehirliler ve göçebeler olarak ayrılırdı.

Ekonominin temeli tarıma dayanıyordu. İskân Politikası ve Tımar Sistemi sayesinde tarımsal üretim sürekli hale getirilmişti. İskân Politikası ile yeni fethedilen Rumeli topraklarına Anadolu'dan Türkmenler yerleştiriliyordu. Bu politika sayesinde hem fethedilen yerlerde kalıcılık sağlanıyor hem de göçebe Türkmenler yerleşik hayata geçiyordu.

Osmanlı'nın büyük bir güç olmasında Ahi Teşkilatı'nın da önemli katkısı vardı. Ahi Evran tarafından kurulan bu esnaf dayanışma örgütü, esnaf ve zanaatkârları yetiştirmenin yanında toplumda yardımlaşma ve dayanışmayı da artırıyordu.

Osmanlı ordusunun temelleri Orhan Bey döneminde atılmıştı. Devlet asker ihtiyacını Devşirme ve Tımar sistemleriyle karşılıyordu. Ordu temel olarak Kapıkulu Askerleri (Yeniçeri, Cebeci, Sipahi, Topçu) ve Eyalet Askerlerinden (Tımarlı Sipahi, Akıncılar) oluşuyordu.

İpucu! Devşirme Sistemi'nde çocukların ailelere verilmesi sadece asker yetiştirmek için değil, Türk kültürünü öğrenmeleri için de önemliydi.

Tımar Sistemi sayesinde Osmanlı hazinesinden para çıkmadan asker yetiştirilebiliyor ve boş arazilerde üretim gerçekleşiyordu. Bu sistemde devlet, boş arazileri yararlılık gösteren kişilere verirdi. Bu kişiler de topraktan elde ettikleri gelirle asker yetiştirirdi.

Osmanlı'nın yönetim merkezi Divan-ı Hümayun'du. Bu yapı, günümüzdeki Bakanlar Kurulu'na benzetilebilir. Sadrazam, vezir, kazasker, defterdar, nişancı, şeyhülislam ve kaptan-ı derya gibi önemli görevliler devlet işlerini burada görüşür ve karara bağlardı.

Osmanlı Fetih Siyaseti

Osmanlı Devleti'nin kısa sürede büyümesinin en önemli nedenlerinden biri de Gaza ve Cihad anlayışına sahip olmasıydı. Gaza, İslam dinini korumak veya yaymak için yapılan kutsal savaştır. Cihad ise İslam dinini her tarafa ulaştırmak için yapılan her türlü hareketi kapsar.

Fetihlerin kalıcı olmasında birçok teşkilat önemli rol oynadı. Abdalân-ı Rum (Dervişler) askerlerden önce bölgeye gidip halkın gönlünü kazanırdı. Ahiyân-ı Rum (Ahiler) ve Baciyân-ı Rum (Kadınlar) kültürel, sosyal ve ekonomik alanlarda katkı sağlardı. Gaziyân-ı Rum (Gaziler ve Alpler) ise cesur savaşçılardan oluşurdu.

Osmanlı'nın uyguladığı İstimâlet Politikası (hoşgörü) ve Millet Sistemi, fetihlerin kalıcı olmasını sağlayan diğer önemli unsurlardı. Osmanlı, fethettiği yerlerdeki insanların dinine ve kültürüne saygı gösterir, devlete bağlılıklarını arttırırdı.

Yükselme dönemi padişahları büyük fetihler gerçekleştirdi. Fatih Sultan Mehmet $1451-1481$ İstanbul'u fethederek Bizans İmparatorluğu'na son verdi ve Karadeniz'i Türk gölü haline getirdi. II. Beyazıd $1481-1512$ döneminde Karadeniz'de Kili ve Akkerman Kalesi ele geçirildi ve Karamanoğullarına son verildi.

Dikkat! İstanbul'un fethi sadece Osmanlı için değil, dünya tarihi için de dönüm noktası oldu - Orta Çağ sona erdi, Yeni Çağ başladı!

Yavuz Sultan Selim $1512-1520$ döneminde Çaldıran Savaşı kazanıldı, Mısır Seferi ile Memlüklere son verildi ve halifelik Osmanlı'ya geçti. Kanuni Sultan Süleyman $1520-1566$ döneminde ise Belgrad, Rodos ve Macaristan ele geçirildi. Preveze Deniz Savaşı kazanılarak Akdeniz bir Türk gölü haline getirildi. II. Selim $1566-1574$ döneminde Kıbrıs fethedildi, ancak İnebahtı Deniz Savaşı kaybedilerek Osmanlı donanması ağır hasar aldı.

İstanbul'un Fethi

İstanbul'un fethi, 29 Mayıs 1453'te Fatih Sultan Mehmet tarafından gerçekleştirildi. İstanbul daha önce Yıldırım Beyazıd ve II. Murad dönemlerinde kuşatılmış, ancak alınamamıştı.

Fethin ekonomik, siyasi ve dini nedenleri vardı. İstanbul, kara ve deniz ticaret yolları üzerinde stratejik bir konuma sahipti. Anadolu ve Rumeli toprakları arasındaki bağlantıyı sağlamak için İstanbul'un alınması gerekiyordu. Ayrıca Bizans İmparatorluğu, Avrupa devletlerini ve Anadolu beylerini Osmanlı'ya karşı kışkırtıyordu. Dini açıdan ise Hazreti Muhammed'in hadisinde İstanbul'u fethedecek komutanı övmesi, Müslümanlar için büyük önem taşıyordu.

Fatih Sultan Mehmet fetih için kapsamlı hazırlıklar yaptı. Anadolu Hisarı karşısına Rumeli Hisarı'nı inşa ettirdi, 400 parçalık donanma hazırlattı ve şahi adı verilen büyük toplar döktürdü. Bizans ise surları tamir ettirdi, Avrupa'dan yardım istedi ve Haliç'in girişini kalın zincirlerle kapattı.

Hayal et! İstanbul kuşatması sırasında Osmanlı gemilerini karadan yürüterek Haliç'e indirme fikri, o dönemin en büyük askeri stratejilerinden biriydi!

53 gün süren kuşatmanın sonunda İstanbul fethedildi. Bu fetih hem Türk tarihi hem de dünya tarihi açısından önemli sonuçlar doğurdu. Türk tarihi açısından Osmanlı Devleti toprak bütünlüğünü sağladı, ticaret yollarını ele geçirdi ve II. Mehmet "Fatih" unvanını aldı.

Dünya tarihi açısından ise Bizans İmparatorluğu yıkıldı, Orta Çağ sona erip Yeni Çağ başladı. Ticaret yollarının Osmanlı'ya geçmesi, Avrupa'yı yeni ticaret yolları aramaya yöneltti ve bu durum coğrafi keşiflerin başlamasına zemin hazırladı. Ayrıca İstanbul'dan İtalya'ya giden bilginler, Rönesans'ın başlamasına katkı sağladı.

Avrupa Gelişiyor Osmanlı Etkileniyor - 1

15-16. yüzyıllarda Avrupalıların yeni ticaret yolları ve kıtalar keşfetmesine Coğrafi Keşifler denir. Bu keşiflerin en önemli nedenleri, ticaret yollarının Müslümanların eline geçmesi ve Avrupalıların doğu zenginliklerine ulaşmak istemesiydi. Pusula ve gemicilik tekniklerindeki ilerlemeler de bu keşifleri kolaylaştırmıştı.

Bartelmi Diyaz Ümit Burnu'nu, Kristof Kolomb Amerika'yı, Vasko dö Gama Hint Deniz Yolu'nu keşfetti. Macellan ise dünya çevresini dolaşarak dünyanın yuvarlak olduğunu kanıtladı.

Keşiflerin sonucunda yeni kıtalar ve ticaret yolları bulundu. Akdeniz limanları önemini kaybederken Atlas Okyanusu kıyısındaki limanlar önem kazandı. Bu durumdan Osmanlı Devleti olumsuz etkilendi. Avrupa'ya taşınan değerli madenler sayesinde Burjuva sınıfı ortaya çıktı ve bu sınıf Rönesans'ın doğmasına katkı sağladı.

Düşündün mü? Coğrafi keşifler olmasaydı, Osmanlı Devleti belki de yüzyıllar boyunca dünyanın en güçlü imparatorluğu olarak kalabilirdi!

Rönesans, "Yeniden Doğuş" anlamına gelen, 14. yüzyılda İtalya'da başlayıp tüm Avrupa'ya yayılan sanat ve bilim hareketidir. İtalya'da başlamasının nedenleri arasında ticaret yollarının geçiş noktasında olması, Roma ve Yunan kültürüne ait eserlerin bulunması ve İslam kültürünün etkisi sayılabilir.

Rönesans'ın önemli temsilcileri arasında Leonardo Da Vinci (Mona Lisa), Michelangelo (Musa Heykeli) ve William Shakespeare (Romeo ve Juliet) gibi isimler vardır.

Rönesans sayesinde sanat ve bilimde yeni eserler ortaya çıktı, kilisenin hakimiyeti zayıfladı ve özgür düşünce gelişti. Bu gelişmeler Reform hareketlerine zemin hazırladı ve "Hümanizm" (İnsancılık) kavramının önem kazanmasını sağladı.

Avrupa Gelişiyor Osmanlı Etkileniyor - 2

16. yüzyılda Avrupa'da Katolik Kilisesi'ne karşı yapılan yenilik hareketlerine Reform denir. Bu hareket, Martin Luther tarafından Almanya'da başlatıldı. Reformun temel nedenleri arasında kilisenin bozulması, endüljans (para karşılığında günahların affı) gibi uygulamalar ve Rönesans ile yayılan özgür düşünce yer alıyordu.

Reform sonucunda Protestanlık, Kalvenizm gibi yeni mezhepler ortaya çıktı. Kilisenin gücü azalırken, kilisenin elindeki topraklar halk arasında paylaştırıldı ve eğitim laik bir sisteme dönüştü. Bu gelişmeler bilimsel düşüncenin önündeki dini engelleri kaldırdı.

Rönesans ve Reform'un etkisiyle 17-18. yüzyıllarda Avrupa'da Aydınlanma Çağı başladı. Bu dönemde akla, bilimsel araştırmaya, deney ve gözleme değer verildi. İnsan hakları ve hümanizm kavramları ön plana çıktı. Newton, Galileo, Descartes gibi bilim insanları önemli buluşlar gerçekleştirdi.

Unutma! Avrupa'daki bu değişimler birdenbire olmadı. Rönesans, Reform, Aydınlanma Çağı birbirini tetikleyen gelişmelerdi.

Fransız İhtilali (1789), Fransa'daki mutlak monarşinin devrilmesine ve cumhuriyetin kurulmasına yol açtı. İhtilalin sonucunda Yeni Çağ sona erdi ve Yakın Çağ başladı. Özgürlük, eşitlik, adalet ve milliyetçilik gibi kavramlar dünyaya yayıldı. Osmanlı Devleti de bu gelişmelerden etkilenerek Tanzimat ve Islahat Fermanlarını ilan etti, 1876'da ilk anayasası olan Kanun-i Esasi'yi yayımlayarak meşrutiyet yönetimine geçti.

18. yüzyıl sonlarında İngiltere'de başlayan Sanayi İnkılabı, üretimde insan ve hayvan gücünün yerini makine gücünün almasıyla başladı. Üretim hızlandı, tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş oldu. İşçi sınıfı ortaya çıktı ve işçi hakları, sendikalaşma gibi kavramlar gelişti. Hammadde ve pazar arayışı ise devletler arası rekabeti artırdı ve zamanla dünya savaşlarına zemin hazırladı.

Islahatlarla Değişen Osmanlı Kurumları - 1

Osmanlı Devleti, 17. yüzyıldan itibaren çağın gerisinde kalmamak için ıslahatlar (düzeltme/iyileştirme) yapmaya başladı. Kötü gidişatın nedenlerini ortaya koymak için 17. yüzyılda Koçibey Risalesi hazırlandı. Bu raporda adam kayırma ve rüşvet gibi sorunlara değinildi.

17. yüzyılda yapılan ıslahatlar genellikle askeri alandaydı, ancak kalıcı ve sürekli olamadı. 18-19. yüzyıllarda ise çok daha kapsamlı ıslahatlar yapıldı.

Lale Devri $1718-1730$, Osmanlı'nın ilk kez Batı'yı örnek alarak yenilikler yaptığı dönemdir. III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde Avrupa başkentlerine ilk geçici elçilikler açıldı. Çiçek aşısı uygulandı, İtfaiye Teşkilatı kuruldu. Said Efendi ve İbrahim Müteferrika ilk Osmanlı matbaasını açtı ve Vankulu Lugatı basıldı.

İlginç bilgi! Osmanlı matbaasının açılması gecikti, çünkü hat sanatıyla uğraşanlar işlerini kaybetmekten korkuyordu. Bu yüzden dini kitapların basılmasına uzun süre izin verilmedi.

III. Selim döneminde (Nizam-ı Cedid) köklü yenilikler yapıldı. Daimi elçilikler açıldı, modern bir ordu kuruldu, Fransızca resmi yabancı dil olarak kabul edildi.

II. Mahmud ise güçlü bir padişah olarak birçok alanda reform yaptı. Yönetimde Divan-ı Hümayun kaldırılıp yerine Nazırlıklar kuruldu. Tımar Sistemi kaldırıldı. Eğitimde ilköğretim zorunlu hale getirildi ve ilk defa Avrupa'ya öğrenci gönderildi. En önemlisi 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (Vaka-i Hayriye) ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı yeni ordu kuruldu.

II. Mahmud ayrıca 1808'de Sened-i İttifak'ı imzalayarak tarihte ilk kez bir Osmanlı padişahının yönettiği insanlara taviz verdiği bir anlaşma yapmış oldu.

Islahatlarla Değişen Osmanlı Kurumları - 2

Tanzimat Dönemi, Osmanlı'da Tanzimat Fermanı'nın ilanı (1839) ile başlayıp I. Meşrutiyet'in ilanına (1876) kadar sürdü. Gülhane Hatt-ı Hümayunu olarak da bilinen Tanzimat Fermanı, 3 Kasım 1839'da ilan edildi.

Tanzimat Fermanı, Osmanlı tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Bu fermana göre herkesin can, mal ve namus güvenliği sağlanacak, herkes kanun önünde eşit olacak, herkes gelirine göre vergi ödeyecek ve askerlik vatandaşlık görevi sayılacaktı. Ayrıca özel mülkiyet hakkı verilecek ve herkes açık mahkemede eşit şartlarda yargılanacaktı.

1856 yılında ilan edilen Islahat Fermanı ise özellikle azınlıklara ve gayrimüslimlere yeni haklar verdi. Bu ferman, yabancı ülkelerin Osmanlı iç işlerine müdahalesini engellemek ve azınlıkların devlete bağlılığını artırmak için hazırlanmıştı.

Hatırla! Tanzimat ve Islahat Fermanları, Osmanlı'nın modernleşme çabalarının önemli adımlarıydı. Bu fermanlar sayesinde ilk kez vatandaşlara temel haklar tanındı.

19. yüzyılda iletişim, haberleşme, ulaşım, ekonomi ve eğitim alanlarında da önemli yenilikler yapıldı. 1840'ta Posta Nezareti kuruldu, 1854'te ilk telgraf hattı açıldı. Ulaşımda ilk buharlı gemi satın alındı (1827) ve İzmir-Aydın arasına ilk demiryolu hattı inşa edildi (1856). Ekonomide Memleket Sandıkları oluşturuldu (1863) ve daha sonra bunlar Ziraat Bankası'na dönüştürüldü (1888). Eğitimde ise Darüşşafaka Cemiyeti (1863) ve Galatasaray Lisesi (1868) açıldı.

Bu ıslahatlar, Osmanlı Devleti'nin batı karşısında geri kalmamak ve toprak bütünlüğünü korumak için yaptığı çabaların sonucuydu. Ancak tüm bu çabalara rağmen devlet, çağın gerisinde kalmaya devam etti ve 19. yüzyılın sonlarına doğru "Hasta Adam" olarak anılmaya başlandı.

Osmanlı'dan Kalan Mirasımız

Osmanlı Devleti, yaklaşık 600 yıl üç kıtada hüküm sürdü ve bu süre içinde zengin bir kültürel miras oluşturdu. Bu miras, birçok yerli ve yabancı seyyahın ilgisini çekti. Seyyahlar, gezdikleri yerlerdeki izlenimlerini ve edindikleri bilgileri seyahatnamelerinde anlattılar.

Osmanlı'da en ünlü seyyah Evliya Çelebi'dir. Birçok yeri gezen Çelebi, izlenimlerini meşhur seyahatnamesinde topladı. Bugün birçok yerin geçmişi hakkındaki bilgileri onun eserinden öğrenebiliyoruz. Seyyahlar Osmanlı'daki konukseverlikten, gelenek ve göreneklerden, hayvan sevgisinden, dini bayramlardan, büyüklere saygıdan, temizliğe verilen önemden ve mimari eserlerden etkilendiler.

Düşün ve uygula! Evliya Çelebi'nin senin şehrini ziyaret ettiğini ve seyahatnamesine yazdığını hayal et. Sence nelerden etkilenirdi?

Osmanlı sanatında mimari eserler ön plandaydı. Camiler, medreseler, hanlar, hamamlar ve çeşmeler göz alıcı sanat eserleriyle bezenmişti. Türk kültür ve sanatını yansıtan el sanatları arasında çini, ebru, hat ve halıcılık önemli yer tutuyordu.

Çini, toprağın pişirilerek şekillendirilmesiyle oluşan bir el sanatıydı. Ebru, özel boyalar ve at kılından yapılan fırçalarla suya resmedilen bir süsleme sanatıydı. Hat, güzel yazı yazma sanatıydı ve mimari eserlerde, özellikle camilerde hat sanatının en güzel örneklerini görmek mümkündü. Halıcılık ise Türklerin en önemli el sanatlarından biriydi ve Türk halıları Avrupalı ressamların tablolarına bile konu olmuştu.

Osmanlı kültürünün önemli unsurlarından biri de Türk kahvesiydi. 16. yüzyılda Yemen'den gelen kahve, Türklerin farklı pişirme metoduyla Türk kahvesi halini almıştı. Osmanlı'dan günümüze kalan ilginç bir gelenek de Zimem Defteri uygulamasıydı. Ramazan ayında zengin hayırseverler, esnaftaki veresiye defterlerini satın alarak borçluların borçlarını ödüyordu. Böylece yardımlaşma gizli kalıyor, ne yardım eden ne de yardım edilen birbirini tanıyordu.