Edebiyat Hakkında Bilgiler

Sözcükte Anlam

Sözcükler, düşüncelerimizi aktarmak için kullandığımız anlamlı yapı taşlarıdır. Bir sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar kazanabilir.

Gerçek anlam, sözcüğün ilk akla gelen anlamıdır. "Pencere kenarından soğuk geliyordu" derken "soğuk" sözcüğünü gerçek anlamıyla kullanırız. Mecaz anlamda ise sözcük, gerçek anlamından tamamen uzaklaşır: "Soğuk bakışlarına bir anlam veremedim."

Yan anlam, sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşmadan, benzerlik ilgisiyle başka bir varlığa ad olmasıdır. "Dağın eteğinde renkgarenk çiçekleri vardı" cümlesindeki "etek" sözcüğü yan anlam örneğidir.

💡 Sözcüklerin anlamını doğru yorumlamak için cümleleri her zaman baştan sona okumalısınız!

Önemli sözcük türleri:

• Somut sözcükler: Beş duyu organımızla algılayabildiğimiz varlıklar (ağaç, taş)
• Soyut sözcükler: Duyu organlarımızla algılayamadığımız kavramlar (mutluluk, sevgi)
• Eş sesli sözcükler: Yazılışları aynı, anlamları farklı sözcükler (yüz, sal)
• Eş anlamlı sözcükler: Yazılışları farklı, anlamları aynı sözcükler (hikaye-öykü)
• Zıt anlamlı sözcükler: Anlamca birbirine ters düşen sözcükler (zengin-fakir)

Sözcük grupları da anlam taşır. Deyimler, kalıplaşmış söz öbekleridir ve genellikle mecaz anlam içerirler. Atasözleri ise deneyim ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş, öğüt veren kalıplaşmış yargılardır.

İkilemeler, anlamı kuvvetlendirmek için kullanılır ve daima ayrı yazılır: mini mini, sık sık, aşağı yukarı, yırtık pırtık.

Cümlede Anlam

Cümleler, duygu ve düşüncelerin aktarımında kullandığımız dilsel birimlerdir. Anlamlarına göre çeşitli özellikler taşırlar.

Doğrudan anlatım, bir kişinin sözlerini değiştirmeden aktarmaktır: Ayşe, "Bugün çok çalıştım." dedi. Dolaylı anlatımda ise başkasına ait sözü değiştirerek aktarırız: Ayşe, bugün çok çalıştığını söyledi.

Öznel ve nesnel cümleler arasındaki fark önemlidir. Öznel cümle kişisel yargı içerir ve kanıtlanamaz: "Türkiye'nin en güzel ili İstanbul'dur." Nesnel cümle ise kanıtlanabilir bir yargıdır: "İstanbul, kalabalık şehirlerden biridir."

Cümleler arasında anlam ilişkileri şu şekilde olabilir:

• Neden-sonuç: "Arabamı sattığım için toplu taşıma kullanıyorum."
• Amaç-sonuç: "Buraya tatil yapmak için geldiler."
• Koşul-sonuç: "Sinemaya gidebilirsin ama önce odanı topla."

🔍 Sınavlarda "Hangisi kanıtlanabilirlik açısından farklıdır?" sorusu sıkça sorulur. Nesnel cümleler kanıtlanabilir, öznel cümleler kanıtlanamaz.

Cümlelerde duygu ve düşünce bildiren bazı anlatım özellikleri vardır:

• Olasılık: "Seni yanlış anlamış olabilir."
• Pişmanlık: "Keşke bu konuda onu dinleseydim."
• Öneri: "Okumaya, klasiklerle başlayabilirsin."
• Sitem: "Her hafta birinizin evinde toplanırsınız da beni hiç çağırmazsınız!"

Cümle yorumunda önemli olan, verilen cümleden çıkarılabilecek yargıları doğru tespit etmektir. Cümleler arasındaki anlam ilişkilerini belirlemek, soru çözümlerinde büyük kolaylık sağlar.

Paragraf

Paragraf, bir düşüncenin bütününü anlatan cümle topluluğudur. Her paragrafın bir konusu ve bu konuyu işlerken vermek istediği bir ana düşüncesi vardır.

Paragrafın yapısal öğeleri şunlardır:

• Konu: Paragrafta üzerinde durulan kavram veya kavramlardır. "Yazar ne anlatıyor?" sorusunun cevabıdır.
• Ana düşünce: Yazarın okuyucuya vermek istediği mesajdır. "Yazar niçin anlatıyor?" sorusunun cevabıdır.
• Yardımcı düşünce: Ana düşünceyi geliştirmek için kullanılan düşüncelerdir.

💡 Yardımcı düşünce soruları genellikle olumsuz ifadelerle sorulur: "değinilmemiştir", "çıkarılamaz", "söylenemez".

Paragraf üç bölümden oluşur:

1. Giriş bölümü: Konunun tanıtıldığı, genel ve bağımsız yargıların olduğu bölüm
2. Gelişme bölümü: Konunun örneklerle zenginleştirildiği bölüm
3. Sonuç bölümü: Konunun özetlendiği ve bir sonuca bağlandığı bölüm

Paragrafta anlatım teknikleri:

• Açıklayıcı anlatım: Okuyucuyu bilgilendirmeyi amaçlar
• Tartışmacı anlatım: Bir düşüncenin yanlışlığını gösterip başka düşünceyi savunur
• Betimleyici anlatım: Gözlemleri okuyucunun gözünde canlandırır
• Öyküleyici anlatım: Belirli bir yer ve zamanda gerçekleşen olayları anlatır

Düşünceyi geliştirme yolları paragrafın daha etkili olmasını sağlar:

• Tanımlama: Bir kavramın ne olduğunun açıklanması
• Karşılaştırma: İki varlık ya da kavramın benzer ve farklı yönleriyle kıyaslanması
• Örneklendirme: Düşünceyi somutlaştırmak için örneklere başvurulması
• Tanık gösterme: Düşünceyi desteklemek için uzmanların görüşlerinin kullanılması

İsim (Ad) - Zamir (Adıl)

İsimler, varlıkların, duyguların, düşüncelerin ve kavramların karşılığı olan sözcüklerdir. Adlar kendi içinde üçe ayrılır.

Varlıklara verilişlerine göre adlar:

• Cins ad: Aynı türden varlıkları karşılar (papatya, insan, dağ)
• Özel ad: Tek olan varlıkları karşılar (Sabahattin Ali, İstanbul)

Varlıkların oluşuna göre adlar:

• Somut ad: Beş duyudan herhangi biriyle algılanabilen varlıklar (kağıt, yağmur)
• Soyut ad: Akıl veya sezgiyle algılanan kavramlar (mutluluk, sevgi)

Varlıkların sayısına göre adlar:

• Tekil ad: Tek bir varlığı karşılar (ağaç, kalem)
• Çoğul ad: -lar/-ler ekiyle birden fazla varlığı karşılar (ağaçlar, kalemler)
• Topluluk adı: Çoğul eki almadan çoğul anlamı verir (orman, sürü)

💡 Bazı adlar cümle içindeki kullanımına göre hem tekil ad hem de topluluk adı olabilir: "Sınıf, temizlenecek." (tekil) - "Deprem olunca sınıf bahçeye çıktı." (topluluk)

Zamir (Adıl), adların yerini tutan sözcük türüdür. Beş türe ayrılır:

1. Kişi zamiri: İnsan adlarının yerini tutar (ben, sen, o, biz, siz, onlar)
2. İşaret zamiri: Adların yerini işaret yoluyla tutar (bu, şu, o, bunlar, şunlar)
3. Belgisiz zamir: Adların yerini belirsizlik yönüyle tutar (bazı, kimi, biri)
4. Soru zamiri: Adların yerini soru yoluyla tutar (hangisi, kim, ne)
5. Ek halindeki zamirler: İlgi zamiri $-ki$ ve iyelik zamiri (-m, -n, -ı, -miz, -nız, -ları)

Zamirler tüm ad çekim eklerini alabilir ve cümlede farklı görevlerde kullanılabilirler.

Sıfat (Ön Ad)

Sıfatlar, adları niteleyen veya belirten sözcüklerdir. İki ana gruba ayrılırlar:

Niteleme Sıfatları: Adları renk, durum, biçim bakımından tanımlarlar. "Nasıl?" sorusuna cevap verirler.

• Akıllı öğrenci
• Kaygan yol

Unvan Sıfatları: Kişilerin makam, meslek veya rütbelerini bildiren sıfatlardır.

• Gazi Mustafa Kemal Paşa
• Ayşe Öğretmen

Belirtme Sıfatları dört gruba ayrılır:

1. İşaret Sıfatları: Adları işaret yoluyla belirtir, "hangi?" sorusuna cevap verirler.

   • Bu olay
   • Öteki çocuk

2. Sayı Sıfatları: Adları sayı yoluyla belirtirler.

   • Asıl sayı sıfatı: Üç yüz soru
   • Sıra sayı sıfatı: Birinci kat
   • Üleştirme sayı sıfatı: Altışar saat
   • Kesir sayı sıfatı: Yarım ekmek

3. Belgisiz Sıfatlar: Adları belirsizlik yönüyle belirtirler.

   • Birçok kişi
   • Bazı insanlar

4. Soru Sıfatları: Adları soru yoluyla belirtirler.

   • Hangi evde oturuyorsun?
   • Kaç ekmek alalım?

⚠️ Sıfat yapan "ki" bitişik yazılır ve kendisinden sonra gelen adı yer ve zaman anlamıyla tamamlar: "Yarınki maç", "Karşıki dağ"

Adlaşmış Sıfat: Sıfat tamlamalarında bazen ad düşer ve sıfat, adın görevini üstlenir. Bu sıfatlara adlaşmış sıfat denir.

• Çürük meyveleri çöpe at. (Niteleme sıfatı)
• Çürükleri çöpe at. (Adlaşmış sıfat)

Sıfatlarda pekiştirme (simsiyah) ve küçültme (-ce, -imsi) yapılabilir. Sıfatları diğer sözcük türlerinden ayırmak için sözcüğün adı niteleme veya belirtme görevinde olup olmadığına bakılmalıdır.

Tamlamalar

Tamlamalar, sözcüklerin birbirleriyle kurduğu anlam ilişkisini gösteren söz öbekleridir. İki temel tamlama türü vardır:

Sıfat Tamlaması: Sıfatların adların önüne gelerek oluşturdukları söz öbekleridir.

Sıfat + Ad = Sıfat Tamlaması

• Çalışkan öğrenci
• Kırk gün
• Nitelikli yazar

Sıfat tamlamalarında sıfatlar her zaman addan önce gelir ve tamlanana "nasıl, hangisi, kaç, kaçıncı" soruları sorularak tamlayan (sıfat) bulunur.

Ad Tamlaması: Ad veya ad soylu sözcüklerin aitlik ilgisi yönünden birbirini tamamlamasıyla oluşur. Tamlayan ve tamlanandan meydana gelir.

Ad tamlamaları üç çeşittir:

1. Belirtili Ad Tamlaması: Tamlayanın ilgi eki (-ın/-in/-un/-ün), tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır.

   • Kitabın sayfası
   • Benim kararım

2. Belirtisiz Ad Tamlaması: Sadece tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır.

   • Kitap kapağı
   • Soru sayısı

3. Takısız Ad Tamlaması: Tamlayan ve tamlananın ek almadığı tamlamalardır. Tamlayan, tamlananın neye benzediğini veya neyden yapıldığını ifade eder.

   • Pamuk yorgan
   • Taş kalp

💡 Ad tamlamalarında bir tamlayan, birden çok tamlanana ya da birden çok tamlayan, bir tamlanana bağlanabilir.

• Komşumuzun evi ve bahçesi
• Şiirin ve hikâyenin kuralları

Zincirleme Ad Tamlaması: En az iki ad tamlamasının bir araya gelerek oluşturduğu tamlamalardır.

• Mahalle bakkalının camı
• Öğretmenlerin sınav soruları

Ad tamlamalarında tamlayan ve tamlanan sıfat alabilir, aralarına farklı sözcükler girebilir ve yer değiştirebilirler. Belirtisiz ad tamlamaları, sıfat ya da zarf görevinde kullanılabilir.

Zarf (Belirteç)

Zarflar, eylemleri, eylemsileri, sıfatları ve kendi türünden sözcükleri çeşitli yönlerden belirten sözcük türleridir. Beş türe ayrılır:

Durum Zarfı: Eylemleri ve eylemsileri durum yönünden belirtir. "Nasıl?" sorusuna cevap verir.

• Eğri oturalım doğru konuşalım.
• Adam çekine çekine içeri girdi.

Durum zarfları bazen kesinlik, olasılık, yineleme ya da sebep anlamları da katar:

• Oraya asla gitmeyeceğim. (Kesinlik)
• Sürekli aynı konuyu konuşuyor. (Yineleme)

Zaman Zarfı: Eylemleri zaman yönünden belirtir. "Ne zaman?" sorusuna cevap verir.

• Program birazdan başlıyor.
• Az önce konuşan kimdi?

⚠️ Cümlede zaman anlamı taşıyan her sözcük belirteç değildir. "Ne zaman?" sorusuna cevap veriyorsa belirteçtir.

• Akşam, sinemaya gideceğiz. (Belirteç)
• Akşam, şairlerin ilham kaynağıdır. (Ad)

Yer-Yön Zarfı: Eylemleri yer ve yön ilgisiyle tamamlar. "Nere?" sorusuna cevap verir.

• Dışarı çıkıp herkese kızdı.
• Misafirleri içeri alalım.

Miktar Zarfı (Azlık-Çokluk): Eylem, eylemsi, sıfat veya başka bir zarfın anlamını miktar bakımından tamamlar. "Ne kadar?" sorusuna cevap verir.

• Çok çalışarak sınavı kazandı.
• Oldukça büyük bir evde oturuyor.
• Bizi kapıda epey beklettiler.

Soru Zarfı: Eylemleri soru yoluyla belirtir.

• Köye ne zaman varırız?
• Bana niye bağırıyorsun?

"En" ve "daha" sözcükleri; sıfatı, adlaşmış sıfatı ve belirteci üstünlük yönüyle belirtir. Bu durumlarda üstünlük belirteci olarak adlandırılır.

• En güzel çiçek papatyadır.
• Hepsinden daha çok çalıştı.

Zarfları diğer sözcük türlerinden ayırmak için cümlede hangi sözcüğü nitelediğine ve hangi sorunun cevabı olduğuna bakılmalıdır.

Edat (İlgeç) - Bağlaç - Ünlem

Bu üç sözcük türü, cümlede farklı görevlerde kullanılır ve anlam ilişkisi kurmada önemli rol oynar.

Edat (İlgeç): Tek başına anlamı olmayan, cümlede diğer sözcükler arasında ilgi kuran sözcüklerdir. Cümleden çıkarılınca anlam bozulur ya da değişir.

Sık kullanılan edatlar ve anlamları:

• Kadar: Karşılaştırma, yaklaşıklık, ölçü, benzerlik, zaman anlamlarını katar.

  • Roman, öykü kadar ilgi görmedi.
  • Elli kadar öğrencisi var.

• Gibi: Benzerlik, karşılaştırma anlamlarını katar.

  • Kesilmiş limon dilimleri gibiydi güneş.
  • Senin gibi birini görmedim!

• İçin: Amaç-sonuç, neden-sonuç, görelik anlamlarını katar.

  • Onu mutlu etmek için çok uğraştım.
  • Sıkıldığı için dışarı çıktı.

Bağlaç: Sözcükleri, söz öbeklerini ve cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. Cümleden çıkarılınca anlam bozulmaz, sadece daralır.

Sık kullanılan bağlaçlar:

• Ve: "Leyla ve Mecnun" bir halk hikâyesidir.
• Veya/ya da: Annesi veya babası gelsin.
• Ki: Martılar ki sokak çocuklarıdır.
• Da/de: Sana da bunları aldım.

💡 "İle" sözcüğü, yerine "ve" yazılabiliyorsa bağlaç, yazılamıyorsa edattır.

• Şiirle müzik her zaman birbirinden beslenmiştir. (Bağlaç)
• Elindeki boyayla her tarafı boyadı. (Edat)

Ünlem: Sevinç, acı, korku gibi duyguları anlatan veya seslenme, buyruk, onaylama gibi durumları bildiren sözcüklerdir.

• Hey, buraya bak!
• Eyvah, ona haber vermeyi unuttuk!
• Tüh, nasıl unuttum seni!

Ünlemler, cümle içinde farklı görevlerde kullanılabilir:

• Kimsenin ahını alma. (Ad)
• Amansız bir derde düştük. (Sıfat)
• Her işi vahlayarak yapma! (Zarf)

Edat, bağlaç ve ünlemlerin cümledeki görevlerini belirlerken, sözcüğün kullanım amacına ve cümleye kattığı anlama dikkat etmek gerekir.

Fiil (Eylem)

Fiiller, iş, oluş ve durum bildiren sözcüklerdir. Kip, kişi ve zaman ekleri alarak çekimlenirler.

Kip: Fiillerin zaman ve anlam özelliklerini belirten ektir. İki ana gruba ayrılır:

Haber Kipleri: Eylemin yapıldığı zamanı bildirir.

• Görülen Geçmiş Zaman $-dı$: Kitabı beraber okuduk.
• Duyulan Geçmiş Zaman $-mış$: Kitabı beraber okumuşlar.
• Şimdiki Zaman $-yor$: Kitabı beraber okuyoruz.
• Gelecek Zaman $-acak$: Kitabı beraber okuyacağız.
• Geniş Zaman $-r$: Kitabı beraber okuruz.

Dilek Kipleri: Eylemin yapılmasına yönelik istek, dilek, şart gibi durumları belirtir.

• Gereklilik $-malı$: Kitabı okumalısın.
• Dilek-Koşul $-sa$: Kitabı okursan ne demek istediğimi anlarsın.
• İstek $-a$: Kitabı okuyalım.
• Emir: Kitabı oku.

Çekimli Fiil: Kip ve şahıs eki almış fiillerdir. İki türe ayrılır:

1. Basit Çekimli Eylem: Tek kip eki olan eylemdir.

   • gitmeliyim
   • dinledik

2. Birleşik Çekimli Eylem: Basit çekimli eylemin ek eylem almasıdır.

   • Hikâye Birleşik Çekimi: biliyordu
   • Rivayet Birleşik Çekimi: yazacakmış
   • Şartlı Birleşik Çekimi: dinlemezse

Ek Eylem (Ek Fiil): Sözcük özelliğini yitirip ek durumuna gelen "imek $i-$" eylemidir. İki görevi vardır:

1. Basit çekimli eylemleri birleşik çekimli yapar.
2. Ad soylu sözcükleri yüklem yapar.

💡 Ek eylemin -di'li geçmiş zamanı (idi), -miş'li geçmiş zamanı (imiş), şart çekimi (ise) ve geniş zaman çekimi $-dır$ vardır.

Şahıs Ekleri: Eylemin kim tarafından yapıldığını belirtir:

• I. Tekil Kişi (Ben): -m
• II. Tekil Kişi (Sen): -n
• III. Tekil Kişi (O): -
• I. Çoğul Kişi (Biz): -k
• II. Çoğul Kişi (Siz): -niz
• III. Çoğul Kişi (Onlar): -lar

Fiillerde olumsuzluk "-ma/-me" eki ile, soru anlamı "mı/mi" ile yapılır. Fiillerde anlam kayması, bir kip ekinin başka bir kip eki yerine kullanılmasıdır: "Yarın buraya geliyor." (gelecek anlamında)

Eylemsi (Fiilimsi)

Eylemsi, eylem anlamını kaybetmeden cümle içinde sıfat, zarf ve ad olarak kullanılan sözcüklerdir. Eylemden türer ama fiil çekim eklerini (kip ve şahıs) almazlar.

Eylemsi ve çekimli eylem arasındaki fark şudur: Eylemsiler cümleden atılabilirken çekimli eylemler atılamaz.

• Sakın bunlara gülme! (Çekimli fiil)
• Gülme ve ağlama, insan bu ikisinden ibarettir. (Eylemsi)

Eylemsilerin Özellikleri:

• Eylem anlamını kaybetmeden sıfat, zarf ve ad olarak kullanılırlar
• Eylemden türerler
• Olumsuzluk eki (-ma, -me) alabilirler
• İsim fiil ve sıfat fiiller isim çekim eklerini alırlar
• Fiil çekim eklerini (şahıs ve kip ekleri) almazlar
• Yan cümlecik oluştururlar

Eylemsi üç türe ayrılır:

1. İsim Fiil (Ad Eylem): Bulundukları cümlede ad olarak kullanılırlar. Ekleri: -ma/-ış/-mak

• Okumak, zekâyı güçlendirir.
• Bu yüzüşü ona madalya getirdi.
• Kovanın dolması tam üç dakika sürdü.

2. Sıfat Fiil (Ortaç): Cümle içinde genellikle sıfat görevinde olan sözcüklerdir. Ekleri: -an/-ası/-mez/-ar/-dik/-ecek/-miş

• Kitap okumayan insanları anlamıyorum.
• Çıkmaz bir sokağa girmiştik.
• Gördüğü herkese selam verdi.

⚠️ Sıfat fiiller niteledikleri ad düştüğünde adlaşmış sıfat görevinde olurlar:

• Ağlayanlar bir gün güler. (Ağlayan kişiler)

3. Zarf Fiil (Bağ Fiil/Ulaç): Cümle içinde her zaman zarf görevinde kullanılırlar. Ekleri: -ip/-arak/-madan/-meksizin/-dıkça/-ince/-eli/-ken/-a...-a/-r...-mez/-asıya/-casına

• Gelmeden önce ararsan sevinirim.
• Onu beklerken uyuyakalmışım.
• Çalışıp bize para gönderecek.

Zarf fiiller cümleye durum ve zaman anlamı katarlar.

Kalıcı Ad: Bazı eylemsi ekleri almış sözcükler, eylemsilik özelliğini yitirip kalıcı ada dönüşürler. Bunların olumsuzu yapılamaz.

• Dolmuş, çağlayan, dolma, sarma...
• Dondurma (kalıcı ad) - dondurmamam (eylemsi)

Eylemsi ile kalıcı ad ayrımında, sözcüğün olumsuzluk eki alıp alamadığına bakılır. Eylemsi olumsuzluk eki alabilirken kalıcı ad alamaz.