8. Sınıf Fen Bilimleri 1. Ünite Ders Notları ve Çalışma Rehberi

Dünya'nın Hareketi ve Mevsimler

Dünya soldan sağa doğru kendi etrafında dönme ve Güneş etrafında dolanma hareketi yapar. Kendi ekseni etrafındaki dönüşünü 24 saatte tamamlayarak gece-gündüz oluşumunu sağlar. Güneş etrafındaki dolanımını ise eliptik bir yörüngede 365 gün 6 saatte tamamlar.

Mevsimlerin oluşmasında iki önemli faktör vardır: Dünya'nın eksen eğikliği ve Güneş etrafında dolanması. Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine 23°27' (yaklaşık 23,5°) eğiktir. Bu eğiklik sayesinde dört mevsim oluşur: İlkbahar, yaz, sonbahar ve kış.

Aynı anda farklı yarım kürelerde farklı mevsimler yaşanır. Örneğin Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi yaşanırken, Güney Yarım Küre'de kış mevsimi yaşanır. Türkiye Kuzey Yarım Küre'de yer aldığı için mevsimlerimizi buna göre yaşarız.

Dikkat! Mevsimler Dünya'nın eksen eğikliği sayesinde oluşur, Dünya'nın Güneş'e yakın veya uzak olması değil!

Mevsimlerin Başlangıç Tarihleri

Mevsimlerin başlangıç tarihleri dünya üzerindeki konumunuza göre değişir. Kuzey Yarım Küre'de 21 Mart'ta ilkbahar, 21 Haziran'da yaz, 23 Eylül'de sonbahar, 21 Aralık'ta ise kış mevsimi başlar. Güney Yarım Küre'de ise tam tersi yaşanır.

Mevsimlerin başlangıç ve bitiş aralıkları belirlidir. İlkbahar 21 Mart-20 Haziran, yaz 21 Haziran-22 Eylül, sonbahar 23 Eylül-20 Aralık, kış ise 21 Aralık-20 Mart tarihleri arasındadır.

Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasının mevsimlerin oluşumunda etkisi yoktur! Bu durum sadece mevsimlerin süresini etkiler. Örneğin Dünya Güneş'e en yakın olduğu 3 Ocak tarihinde daha hızlı dönerken, en uzak olduğu 4 Temmuz'da daha yavaş döner.

İlginç bilgi: Dünya, Güneş'e en yakın olduğu zaman (Günberi - 147 milyon km) Kuzey Yarım Küre'de kış mevsimi yaşanır. En uzak olduğu zaman ise (Günöte - 152 milyon km) Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi yaşanır.

Önemli Tarihler ve Güneş Işınları

Yılın bazı önemli tarihleri vardır. Gündönümleri, yaz ve kış başlangıçları olan 21 Haziran ve 21 Aralık'tır. Ekinoks tarihleri ise ilkbahar ve sonbahar başlangıçları olan 21 Mart ve 23 Eylül'dür. Ekinokslarda tüm dünyada 12 saat gece, 12 saat gündüz (gece-gündüz eşitliği) yaşanır.

Güneş ışınları dik açıyla geldiği yerleri daha fazla ısıtır. Işınlar dik geldiğinde dar bir alanı ısıtır ve birim yüzeye düşen enerji miktarı fazladır. Eğik geldiğinde ise geniş bir alanı ısıtır ve birim yüzeye düşen enerji miktarı azdır.

Dünya üzerinde Yengeç ve Oğlak Dönencesi adı verilen özel yerler vardır. Yengeç Dönencesi'ne (KYK) yılda bir kez, Ekvator'a yılda iki kez, Oğlak Dönencesi'ne (GYK) ise yılda bir kez Güneş ışınları dik gelir.

Unutma! Güneş ışınlarının dik geldiği yerlerde gölge oluşmaz. Yaz mevsiminde gündüz süresi gece süresinden uzunken, kış mevsiminde gece süresi gündüz süresinden uzundur.

Türkiye'nin Konumu ve Önemli Tarihler

Türkiye Kuzey Yarım Küre'de ve Yengeç Dönencesi'nin üst kısmında (36°-42° kuzey paralelleri arasında) yer aldığı için Güneş ışınlarını hiçbir zaman dik açı ile almaz. Bu durum Türkiye'nin mevsim özelliklerini etkiler.

21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde tüm dünyada ekinoks yaşanır. 21 Mart'ta KYK'de ilkbahar başlarken GYK'de sonbahar başlar. 23 Eylül'de ise KYK'de sonbahar başlarken GYK'de ilkbahar başlar. Bu tarihlerde Güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik gelir.

21 Haziran'da KYK'de yaz, GYK'de kış mevsimi başlar. Güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. Bu tarihte KYK'de en uzun gündüz, GYK'de en uzun gece görülür. 21 Haziran'dan itibaren KYK'de gündüzler kısalmaya, geceler uzamaya başlar.

21 Aralık'ta KYK'de kış, GYK'de yaz mevsimi başlar. Güneş ışınları öğle vakti Oğlak Dönencesi'ne dik gelir. Bu tarihte KYK'de en uzun gece, GYK'de en uzun gündüz görülür. 21 Aralık'tan itibaren KYK'de geceler kısalmaya, gündüzler uzamaya başlar.

İpucu: Türkiye'de 21 Haziran'dan sonra "gündüzler kısalmaya başladı" denir, ancak yaz mevsimi devam eder. Mevsimler ile gündüz süresi farklı kavramlardır!

Eksen Eğikliğinin Sonuçları

Dünya'nın eksen eğikliği olmasaydı hayatımız çok farklı olurdu. Eksen eğikliği sayesinde mevsimler oluşur, aydınlanma dairesi sürekli yer değiştirir, gece-gündüz süreleri değişir ve bir noktaya dikilen çubuğun gölge boyu yıl içinde sürekli değişir.

Eksen eğikliği olmasaydı, Güneş ışınları daima Ekvatora dik açıyla gelirdi, mevsimler oluşmazdı, aydınlanma dairesi kutuplardan geçerdi ve daima gece-gündüz eşitliği yaşanırdı. Ayrıca Güneş'in doğuş-batış saati ve yeri değişmezdi.

21 Aralık'tan 21 Haziran'a kadar (1 yönünde) KYK'de geceler kısalır, gündüzler uzar, Güneş ışınlarının gelme açısı büyür ve birim alana düşen enerji miktarı artar. GYK'de ise gündüzler kısalır, geceler uzar ve birim alana düşen enerji miktarı azalır.

21 Haziran'dan 21 Aralık'a kadar (2 yönünde) KYK'de gündüzler kısalır, geceler uzar, Güneş ışınlarının gelme açısı küçülür ve birim alana düşen enerji miktarı azalır. GYK'de ise geceler kısalır, gündüzler uzar ve birim alana düşen enerji miktarı artar.

Hatırla: 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde dünya üzerindeki her yerde gece-gündüz eşitliği yaşanır (Kutuplar hariç).

İklim ve Hava Olayları

Hava olayları dar bir bölgede, kısa süre içerisinde gerçekleşen meteorolojik olaylardır. Meteoroloji bilimi ve meteorologlar hava olaylarını inceler. Hava olayları "Güneşli", "Yağmurlu", "Karlı" gibi kavramlarla ifade edilir ve tahmini olduğu için kesinlik bildirmez.

İklim ise geniş bir bölgede, 35-40 yıl gibi uzun süre boyunca gözlemlenen ortalama hava koşullarıdır. İklim "Kurak", "Yağışlı", "Soğuk", "Sıcak" gibi kavramlarla ifade edilir ve kesinlik bildirir. İklim bilimi Klimatoloji, iklim bilimcilere ise Klimatolog denir.

İnsanların faaliyetleri sonucu atmosfere salınan sera gazları hava sıcaklığının artmasına ve iklim değişikliğine neden olmaktadır. Fosil yakıtların kullanımı sonucu küresel ısınma meydana gelir, buzullar erir ve deniz seviyeleri yükselir. Mevsimsel değişiklikler ile sel ve kasırga gibi doğal afetler daha sık yaşanır.

İklim değişikliğini önlemek için yenilenebilir enerji kaynakları kullanılmalı, enerji tasarrufu sağlanmalı, atıkların geri dönüşümü yapılmalı ve ormanlar korunmalıdır.

Önemli: İklim ve hava olayları arasındaki en temel fark, iklimin uzun vadeli ortalama, hava olaylarının ise kısa süreli değişimler olmasıdır.

Hava Olayları ve Rüzgâr

Hava olaylarını meydana getiren asıl etken havadaki su buharı (nem) ve sıcaklık farkıdır. Gökyüzünde veya yeryüzünde gerçekleşen bu olayların farklı şekilleri vardır:

Kar: Gökyüzünde soğuk havanın etkisiyle havadaki nem buz kristallerine dönüşür ve bu kristaller birleşerek karı oluşturur.

Yağmur: Bulutlardaki su buharı yoğuşarak damlacıklara dönüşür ve bu damlacıklar birleşerek yağmur şeklinde yağar.

Dolu: Bulutlardaki su damlacıkları donar ve donan tanecikler bir araya gelerek doluyu oluşturur.

Çiy: Yeryüzünde gece hava soğuduğunda, havadaki su buharı ağaçlar ve yeşillikler üzerinde yoğuşarak su damlacıklarını oluşturur.

Kırağı: Yeryüzünde gece hava çok fazla soğursa havadaki su buharı çiye dönüşmeden direkt donarak kar yağmış gibi bir görüntü oluşturur.

Rüzgâr, bölgeler arasındaki sıcaklık ve basınç farklılığından dolayı yatay yönde oluşan hava hareketidir. Rüzgâr her zaman yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru akar.

Hava olayları ve yeryüzü: Hava olayları Peri Bacaları, Mantar Kayalar, Buzul Vadileri, Kumullar gibi yeryüzü şekillerinin oluşmasında etkilidir.

Alçak ve Yüksek Basınç Alanları

Alçak basınç (AB) alanlarında hava yoğunluğu az, sıcaklık fazladır. Buharlaşma olayı fazla olduğu için bulutlanma ve yağış oluşumu gözlenir. Bu alanlarda rüzgâr çevreden merkeze doğru eser ve yükselici hava hareketi görülür.

Yüksek basınç (YB) alanlarında ise hava yoğunluğu fazla, sıcaklık düşüktür. YB alanındaki yerlerde hava açık ve güneşlidir, bulutlanma ve yağış oluşumu gözlenmez. Bu alanlarda rüzgâr merkezden çevreye doğru eser ve alçalıcı hava hareketi görülür.

Sıcaklık ve nem doğru orantılıdır. Bir bölgede sıcaklık artarsa buharlaşma hızı artar. Buharlaşma artarsa havadaki nem de artar.

Bir haritada AB ve YB alanlarını gördüğümüzde, AB alanları genellikle bulutludur ve yağış oluşumu gözlenirken, YB alanları açık ve güneşlidir. Ancak sıcak olan yer güneşli bölge değil, bulutlanmanın olduğu bölgedir!

Dikkat! AB (Alçak Basınç) alanları sıcak, YB (Yüksek Basınç) alanları ise soğuktur. Rüzgâr her zaman YB alanından AB alanına doğru eser.