İslam'da Bilgi ve Kaynakları

Bilgi, kişinin duyu organları, gözlem, deney veya akıl yoluyla elde ettiği sonuçtur. Bilginin oluşması için özne (bilme eylemini gerçekleştiren varlık) ve nesne (bilme eyleminin üzerinde gerçekleştiği varlık) gereklidir.

İslam düşüncesinde bilgi, kadim bilgi ve hadis bilgi olarak ikiye ayrılır. Kadim bilgi Allah'a ait sınırsız ve sonsuz bilgidir. Hadis bilgi ise insanın ve diğer yaratılmışların sahip olduğu sonlu bilgidir.

Bilgi türleri altı başlıkta incelenebilir:

• Bilimsel bilgi: Akıl, gözlem ve deney ile elde edilen nesnel bilgi
• Dini bilgi: Yaratıcı tarafından peygamberler veya kutsal kitaplar aracılığıyla ulaştırılan bilgi
• Felsefi bilgi: Evren üzerinde düşünerek elde edilen öznel bilgi
• Teknik bilgi: Doğadaki nesneleri araç haline getirerek hayatı kolaylaştıran bilgi
• Sanatsal bilgi: İç dünyaya hitap eden, hayal gücü ve sezgiye dayanan öznel bilgi
• Gündelik bilgi: Günlük hayatta kullandığımız, herhangi bir yöntemi olmayan bilgi

Önemli Not: İslam'da doğru bilginin üç temel kaynağı vardır: selim akıl, doğru haber ve salim duyular. Her Müslüman bilgiyi bu kaynaklardan doğru şekilde edinmelidir.

Selim Akıl ve Doğru Haber

Selim akıl, sağlam, doğru düşünebilen, iyiyi kötüden ayırabilen akıldır. İnsanı diğer varlıklardan ayıran en önemli özellik akıldır. Akıl sayesinde duyu organlarıyla algılanan bilgiler değerlendirilir, olaylar arasında ilişkiler kurulur.

Akli bilgi kendi içinde ikiye ayrılır:

• Zaruri bilgi: Derin düşünme olmadan ilk bakışta oluşan bilgi (açlık, susuzluk gibi)
• Kesbi bilgi: Akıl yürütme ve derin araştırma ile elde edilen bilgi (dumanın ateşe işaret etmesi gibi)

Kur'an-ı Kerim birçok ayette insanları düşünmeye ve akıllarını kullanmaya davet eder: "Hala aklınızı kullanmıyor musunuz?" (Hud suresi, 51. ayet)

Hz. İbrahim, küçük yaşta gökyüzündeki cisimleri gözlemleyerek selim aklı ile Allah'ı bulmuştur.

Doğru haber (vahiy, sadık haber), geçmişte veya gelecekte olan bilgilerdir. Sadık haberler ikiye ayrılır:

1. Mütevatir haber: Yalan söyleme üzerine birleşmesi mümkün olmayan toplulukların verdiği haberler $Kur'an-ı Kerim gibi$
2. Peygamberlerden gelen haber: Allah'tan vahiy meleği aracılığıyla peygamberlere gelen buyruklardır (Hz. Muhammed'in sünneti)

Dikkat: Selim akıl ve vahiy, birbirini tamamlayan iki kaynaktır. Aklı yaratan da vahyi gönderen de Allah olduğundan, Kur'an'ın ilkeleri akla uygundur.

Vahiy, Sünnet ve Salim Duyular

Vahiy, Allah'ın insanları doğru yola iletmek için emir ve yasaklarını Cebrail (a.s.) aracılığıyla peygamberlere bildirmesidir. İslam dininin ilk ve en önemli bilgi kaynağı Kur'an-ı Kerim'dir. Kur'an'da Allah'ın varlığı ve birliği, peygamberlik, ahiret hayatı, ibadetler gibi konular yer alır.

Sünnet, İslam'ın Kur'an-ı Kerim'den sonraki temel kaynağıdır. Hz. Muhammed'in (s.a.v) sözleri, uygulamaları ve davranışları anlamına gelir. Peygamberimiz, Kur'an'daki kapalı ve mecaz içerikli ayetleri açıklamış, ibadetlerin nasıl yapılacağını göstermiştir.

"Ben nasıl namaz kılıyorsam siz de öyle kılın; ben nasıl hac yapıyorsam siz de öyle yapın." $Hadis-i Şerif$

Salim duyular, kişinin sağlam olan beş duyu organıdır (görme, duyma, tatma, koklama ve dokunma). Bu duyular, insanın aklını harekete geçirerek bilgiye ulaşmasını sağlar. Kur'an-ı Kerim, insanın çevresini gözlemlemesini ve düşünmesini ister.

"Şüphesiz, göklerin ve yerin yaratılışında... elbette düşünen bir topluluk için deliller vardır." (Bakara suresi, 164. ayet)

İslam'da rüya, keşif, ilham ve büyü gibi öznel (kişiye bağlı) kaynaklar doğru bilgi kaynağı olarak kabul edilmez.

Önemli Not: Günümüzde dijital dünyadan elde edilen bilgilerin selim akıl süzgecinden geçirilmesi gerekir. İnternet bilgiye ulaşmayı kolaylaştırsa da, doğruluk konusunda titiz davranılmalıdır.

İman ve İslam Kavramları

İman, sözlükte "güvenmek ve doğrulamak" anlamına gelir. İslam inancında iman, Allah'ın Hz. Muhammed'e vahyettiği her şeyi kalp ile tasdik edip dil ile söylemektir. Peygamberimiz imanı şöyle tanımlamıştır: "Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, hayrın ve şerrin Allah'tan olduğuna inanmaktır."

İslam, sözlükte "barış, teslim olmak" anlamına gelir. Özel anlamda Hz. Muhammed'e indirilen son dinin adıdır. Genel anlamda ise Hz. Adem'den Hz. Muhammed'e kadar gönderilen tüm dinlerin ortak adıdır.

Peygamberimiz (s.a.v) İslam'ın beş temel esas üzerine kurulduğunu bildirmiştir:

1. Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resulü olduğuna şehadet etmek
2. Namaz kılmak
3. Zekat vermek
4. Hacca gitmek
5. Ramazan orucunu tutmak

İslam inancının temeli tevhid ilkesine dayanır. Tevhid, Allah'ın bir olduğuna ve Hz. Muhammed'in O'nun elçisi olduğuna inanmaktır.

İman-Tasdik İlişkisi: İmanın esası, kalbin tasdik etmesidir. Bir kişi inandığını diliyle söylemiş olsa bile, kalbiyle tasdik etmiyorsa mümin sayılmaz. Kalbiyle tasdik edip bir engel nedeniyle diliyle söyleyemeyen kimse ise mümin sayılır.

Unutma: İmanın gerçek yeri kalptir. "Kim iman ettikten sonra Allah'ı inkar ederse -kalbi iman dolu olduğu halde inkâra zorlanan başka- ve kim kalbini kâfirliğe açarsa, işte Allah'ın gazabı bunlaradır..." (Nahl suresi, 106. Ayet)

İman-İkrar İlişkisi ve İnsan Tipleri

İkrar, sözlükte "açıkça söylemek" anlamına gelir. Kalben inanılan şeylerin dil ile açıklanmasıdır. İmanın temeli kalp ile tasdik olmakla birlikte, toplumsal hayatta Müslüman olarak tanınmak için dil ile ikrar da gereklidir.

"Kalbinde buğday, arpa ve zerre ölçüsü iman olduğu halde Allah'tan başka tanrı yoktur. Muhammed O'nun elçisidir diyen kimse cehennemden çıkarılır." $Hadis-i Şerif$

Tasdik ve İnkâr Bakımından İnsanlar:

1. Mümin: Allah'ın gönderdiği iman esaslarına kalbinde hiçbir şüphe duymadan inanan kişidir.
2. Kâfir: Allah'ın gönderdiği şeylerin tamamını veya bir kısmını inkâr eden kişidir.
3. Münafık: Kalben inanmadığı halde dil ile inandığını söyleyen iki yüzlü kişidir.
4. Müşrik: Allah'ın varlığını kabul etmekle beraber O'na ilahlık konusunda ortak koşan kişidir.

İmanın zıddı inkârdır. Küfür, Hz. Muhammed'in vahiy yoluyla getirdiği şeyleri yalanlamak anlamına gelir. Şirk ise Allah'a ortak koşmaktır. Her şirk küfürdür, ancak her küfür şirk değildir.

İman-Bilgi İlişkisi: İnanan kişi neye inandığını bilmelidir. Kişi neye ve niçin inandığını bilirse imanı daha sağlam olur. İnsan ancak doğru ve yeterli bilgi ile doğru bir imana ulaşabilir.

Dikkat: "Kulları içerisinde, ancak bilenler Allah'a karşı gereğince saygı ve korku hisseder." (Fatır suresi, 28. Ayet)

İman Türleri ve Tevhid İnancı

İman, nitelik açısından iki türe ayrılır:

Taklidi İman: Kişinin, çevresinin ya da ailesinin inancının etkisiyle, herhangi bir delile dayanmadan sahip olduğu imandır. Taklidi iman sahibi kişiye mukallid denir. Bu kişi özgür düşünemez ve iradesini istediği gibi kullanamaz.

Kur'an-ı Kerim taklidi imanı eleştirmiştir, çünkü bu tür iman kişiyi taassuba (bağnazlık) götürebilir. Taassup, kişinin aklını kullanmadan herhangi bir görüşe körü körüne bağlanmasıdır.

"Onlara (müşriklere): 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman onlar, 'Hayır! Biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız' dediler. Ya ataları bir şey anlamamış, doğruyu da bulamamış idiyseler?" (Bakara suresi, 170. Ayet)

Tahkiki İman: Her Müslümanın, inancını delillerle, araştırmayla, akıl ve mantıkla güçlendirmesi gerekir. Bu şekilde bilgiye, araştırmaya ve kavramaya dayanan inanca tahkiki iman denir.

Tevhid İnancı: Allah'ın varlığına ve O'nun eşi, benzeri ve ortağı bulunmadığına inanmak, iman esaslarının temelini oluşturur.

İman-Amel İlişkisi: Amel, insanın özgür iradesiyle yaptığı iş, eylem ve davranışlardır. İmanın tüm gereklerine inanan bir kişi, bunların bir kısmını amellerine yansıtabilir, bir kısmını yansıtmayabilir. Böyle bir durumda bu kişi hâlâ mümin sayılır, ancak amelde eksiklikleri vardır.

Önemli Not: Din bilginleri, kalbinde imanı bulunan ve bunu diliyle söyleyen, ancak dinin emrettiği amelleri yerine getirmeyen kimseleri (yaptıklarını helal görmedikleri sürece) mümin saymışlar, ancak günahkâr mümin olduklarını belirtmişlerdir.

İman ve Salih Amel

Taklidi iman sahibi bir insan, farklı görüşlerle karşılaştığında inancını zayıf hissedebilir. Bu nedenle her Müslümanın inancını tahkiki iman düzeyine çıkarması önemlidir.

Kur'an-ı Kerim'de pek çok ayette iman ile salih amel işlemek yan yana kullanılmıştır. Salih amel, iyi ve faydalı iş demektir. Kişinin gerek çevresi gerekse kendisi için yapmış olduğu faydalı ve yararlı olan her şey salih ameldir.

"İnanan ve salih amel işleyenler için mutluluk ve güzel bir dönüş yeri vardır." (Ra'd suresi, 29. Ayet)

Allah, hayatı ve ölümü insanlardan hangilerinin daha güzel amel işleyeceklerini denemek için yarattığını bildirmiştir. İman eden kişi, bu inancını hayatına yansıtarak salih ameller işlemelidir.

Kur'an-ı Kerim'de İsra Suresi 36. ayet ve Mülk Suresi 23. ayette verilen mesajlar, bilgi ve iman konularında bizlere yol gösterir. Bu ayetler, doğru bilgiye ulaşmanın ve bu bilgiyi imana dönüştürmenin önemini vurgular.

Unutma: İman ve salih amel birbirini tamamlar. İyi bir mümin olmak için hem sağlam bir inanca sahip olmak hem de bu inancın gereklerini yaşamak gerekir.