TYT Türkçe: Sözcük Türleri ve Tamlamalar Konu Notları

Sözcük Türleri: Ad (İsim)

Adlar, dilimizdeki varlıkları karşılayan sözcüklerdir. Hayatımızda gördüğümüz, duyduğumuz veya düşündüğümüz her şeyi adlar ile ifade ederiz.

Adları farklı şekillerde sınıflandırabiliriz. Varlıkların verilişlerine göre adlar, tür adı (cins isim) ve özel ad olarak ikiye ayrılır. Tür adları aynı türden birçok varlığa verilen adlardır (çocuk, gece, sarı). Özel adlar ise tek olan, eşi ve benzeri olmayan kavramlara verilen adlardır (Türkiye, Ali, Avrupa).

Varlıkların sayılarına göre adları da üçe ayırırız: tekil ad (çoğul eki almamış: kalem), çoğul ad (çoğul eki almış: kalemler) ve topluluk adı (çoğul eki almadan çoğulluk bildirenler: ordu, meclis, grup).

💡 Topluluk adları ilginçtir! "-ler, -lar" eki almamalarına rağmen birden fazla varlığı bir arada düşündürürler. Örneğin "sınıf" dediğimizde aslında birçok öğrenciyi kastetmiş oluruz.

Varlıkların oluşlarına göre adlar ise somut ad ve soyut ad olarak ikiye ayrılır. Beş duyu organımızla algılayabildiğimiz varlıklara somut ad (bardak, kedi), algılayamadığımız kavramlara ise soyut ad (özgürlük, sevgi) denir.

Belirtme Sıfatları

Belirtme sıfatları, adların önüne gelerek onları sayı, soru veya işaret yoluyla belirten sözcüklerdir. "Hangi, kaç, kaçıncı" gibi sorulara cevap verirler.

İşaret sıfatları, adın yerini işaret eder: bu, şu, o, böyle, şöyle, öteki. "Bu kitabı çok sevdim" cümlesindeki "bu" sözcüğü işaret sıfatıdır. Belgisiz sıfatlar ise sayı belirsizliğini ifade eder: bazı, her, hiçbir, bütün, birkaç. "Bazı öğrenciler sınava gelmedi" cümlesindeki "bazı" sözcüğü belgisiz sıfattır.

Sayı sıfatları adları sayı yönüyle belirtir ve kendi içinde dörde ayrılır:

• Asıl sayı sıfatı: beş kalem
• Sıra sayı sıfatı: üçüncü kat
• Üleştirme sayı sıfatı: ikişer elma
• Kesir sayı sıfatı: yarım ekmek

💡 "Bir" sözcüğü hem sayı sıfatı hem de belgisiz sıfat olabilir. "Bir gün buralardan giderim" cümlesinde belgisiz sıfattır, "Ablasında bir gün kalacakmış" cümlesinde ise sayı sıfatıdır.

Soru sıfatları, adları soru yoluyla belirtir: kaç, kaçıncı, hangi, nasıl. "Kaç gün kalacaksın?" cümlesindeki "kaç" sözcüğü soru sıfatıdır.

Adlaşmış sıfat, nitelediği ad cümleden düştüğünde adın yerine geçer. "Yaşlılar için ayrılan koltuklar" ifadesindeki "yaşlılar" sözcüğü, aslında "yaşlı insanlar" ifadesindeki "insan" adının düşmesiyle oluşmuştur.

Zarf (Belirteç)

Zarflar, eylemleri, eylemsileri, sıfatları ve diğer zarfları çeşitli yönlerden etkileyen sözcüklerdir. Cümlede genellikle eylemlere sorulan çeşitli sorulara yanıt verirler.

Durum zarfları, eylem ve eylemsiye sorulan "nasıl?" veya "niçin?" sorularının yanıtıdır. "Sınıfa bağırarak girdi" cümlesindeki "bağırarak" sözcüğü, eylemin nasıl yapıldığını belirttiği için durum zarfıdır.

Zaman zarfları, eylem ve eylemsiye sorulan "ne zaman?" sorusunun yanıtıdır. "Her gün düzenli çalışıyorum" cümlesindeki "her gün" ifadesi zaman zarfıdır.

Yer-yön zarfları, eylem ve eylemsinin yerini veya yönünü gösterir. "Nereye?" sorusunun yanıtıdır. "Korkuyla dışarı çıktı" cümlesindeki "dışarı" sözcüğü yer-yön zarfıdır.

💡 Dikkat! Yer-yön belirten sözcükler durum eki alırsa $-e, -a$ zarf olmaktan çıkar. "İçeri gir" (zarf), "İçeriye gir" (isim) örneklerinde olduğu gibi.

Miktar-ölçü zarfları, eylem, eylemsi, sıfat ve zarfa sorulan "ne kadar?" sorusunun yanıtıdır. "Şaşılacak kadar tembel birisi" cümlesindeki "şaşılacak kadar" ifadesi miktar zarfıdır.

Soru zarfları, eylemin anlamını soru yoluyla tamamlayan sözcüklerdir: neden, niçin, niye, nasıl, ne kadar gibi. "Okula nasıl gidiyorsun?" cümlesindeki "nasıl" sözcüğü soru zarfıdır.

Edat, Bağlaç ve Ünlem

Edat (İlgeç), tek başına anlam ifade etmeyen, cümlede genellikle kendinden önceki sözcükle anlam ilgisi kurup görev kazanan sözcüklerdir. "Aslan gibi bir yüreği var" cümlesindeki "gibi" sözcüğü edattır. Yaygın edatlara örnek olarak "ile, gibi, kadar, için, rağmen, -e dek, -den dolayı" verilebilir.

Bağlaç, sözcükleri, söz öbeklerini ve cümleleri birbirine bağlayan ya da bulunduğu cümleye farklı anlamlar katan sözcüklerdir. "Zorlu ve bunaltıcı günler başladı" cümlesindeki "ve" sözcüğü bağlaçtır. Sık kullanılan bağlaçlar arasında "ama, bile, çünkü, fakat, ne var ki, hem, de, ki" bulunur.

💡 "İle" sözcüğü "ve" anlamında kullanıldığında bağlaçtır. "Annemle babam yanıma geldi" cümlesindeki "ile" bağlaçtır.

Ünlem, konuşanın duygu ve heyecanını etkili ve kısa bir biçimde anlatmaya, seslenmeye, çağırmaya yarayan sözcüklerdir. "Eyvah, projemi evde unuttum!" cümlesindeki "eyvah" sözcüğü ünlemdir. Ünlemlere örnek olarak "ay, ey, ya, aman, haydi, bravo" verilebilir.

Bağlaçlar ve edatlar arasındaki farkı anlamak bazen zor olabilir. Örneğin "yalnız" ve "ancak" sözcükleri "ama, fakat" anlamındaysa bağlaçtır; "sadece" anlamındaysa edattır. "Ödevlerimi bitirdim ancak uykusuz kaldım" cümlesinde "ancak" bağlaçtır, "Yalnız seni bekledim" cümlesinde "yalnız" edattır.

Tamlamalar: Sıfat ve Ad Tamlamaları

Sıfat tamlaması, bir sıfatla onun nitelediği ya da belirttiği bir adın bir araya gelmesiyle oluşan kelime gruplarıdır. "Çocuklar eski oyuncaklarla oynuyorlar" cümlesindeki "eski oyuncaklar" bir sıfat tamlamasıdır. Sıfat tamlamasında tamlayan ve tamlanan ek almaz.

Bir isim hem niteleme hem belirtme sıfatı alabilir. "Bazı genç şarkıcılar albüm çıkarmış" cümlesindeki "bazı" belgisiz sıfat, "genç" niteleme sıfatıdır.

Ad tamlaması, bir adın başka bir adla birleşip oluşturduğu tamlama türüdür. Birinci ad tamlayan, ikinci ad ise tamlanandır. Ad tamlamaları dört türe ayrılır:

1. Belirtili ad tamlaması: Tamlayanın (-in, -ın, -un, -ün) ve tamlananın $-i, -ı, -u, -ü$ ek aldığı tamlamadır. "Kapının kolu kırıldı" cümlesindeki "kapının kolu" belirtili ad tamlamasıdır.

💡 Belirtili ad tamlamasında tamlayanla tamlanan arasına farklı sözcükler girebilir. "Çocuğun bugün annesi geldi" cümlesindeki "çocuğun annesi" tamlamasına "bugün" zarfı girmiştir.

2. Belirtisiz ad tamlaması: Sadece tamlananın $-i, -ı, -u, -ü$ ek aldığı tamlamadır. "El yazısı" ifadesi belirtisiz ad tamlamasıdır.

3. Takısız ad tamlaması: Ne tamlayanın ne de tamlananın ek almadığı tamlamadır. "İpek mendil" ifadesi takısız ad tamlamasıdır.

4. Zincirleme ad tamlaması: İkiden fazla isimden oluşan ad tamlamasıdır. "Güneş gözlüğünün camı" ifadesi zincirleme ad tamlamasıdır.

Ad Tamlamalarının Özellikleri

Belirtili ad tamlamasının yapısını ve kullanımını daha yakından inceleyelim. Bu tamlamada hem tamlayan hem de tamlanan ek alır. Tamlayanı oluşturan sözcükler her zaman ad olmayabilir, bazen zamir de olabilir. "Soruların bazıları zordu" cümlesindeki "soruların bazıları" tamlamasında olduğu gibi.

Tamlayanı zamir olan ad tamlamalarında bazen zamir düşürülerek "tamlayanı düşmüş isim tamlaması" oluşabilir. "Babam geldi" cümlesinde aslında "benim babam geldi" ifadesindeki "benim" sözcüğü düşmüştür.

Belirtili ad tamlamasının tamlayanı veya tamlananı ya da her ikisi de sıfat tamlaması oluşturabilir. "Kadının yüksek topukları" ifadesinde "yüksek topuklar" sıfat tamlaması, "kadının yüksek topukları" ise ad tamlamasıdır.

💡 Ad tamlamasında tamlayan ya da tamlanan birden fazla olabilir. "Havanın, suyun tadı kalmadı artık" cümlesinde tamlayan iki tanedir: hava ve su.

Belirtisiz ad tamlaması sıfat olarak kullanılabilir. "Çin işi vazo kırıldı" cümlesindeki "Çin işi" belirtisiz ad tamlaması, "vazo"nun sıfatı olmuştur.

Takısız ad tamlaması, tamlayanın ve tamlananın hiçbir ek almadığı tamlamadır. "Yemekler çelik tencerede pişiyor" cümlesindeki "çelik tencere" takısız ad tamlamasıdır.

Zincirleme ad tamlamasında tamlayan, tamlanan ya da her ikisi birden isim tamlaması olabilir. "Zeynep'in kalem kutusu" ifadesinde "kalem kutusu" belirtisiz ad tamlaması, "Zeynep'in kalem kutusu" ise zincirleme ad tamlamasıdır.