Pisikoloji Bilimi ve İnsan Davranışları

Psikolojinin Tarihçesi

Psikolojinin temelleri Antik Çağ'a dayanır. İlk başta felsefenin bir parçası olarak "ruh" kavramı üzerinde durulmuştu. Rönesans'la birlikte ise ilgi alanı "zihin" olarak değişti.

Görgülcü (empirist) düşünürler zihnin deneyimlerle şekillendiğini savunurken, G.W. Leibnitz ve I. Kant gibi düşünürler zihnin bazı özelliklerinin doğuştan geldiğini ileri sürdüler. H.V. Helmholtz ise zihinsel süreçlerin deneysel yöntemlerle incelenebileceğini gösterdi.

Psikoloji bilimi resmen 1879'da Wilhelm Wundt'un Leipzig'de ilk psikoloji laboratuvarını kurmasıyla ortaya çıktı. Daha sonra psikolojide farklı yaklaşımlar gelişti:

Önemli Not: Modern psikolojiye en büyük katkı yapan bilim insanlarından biri W. Wundt'tur. Onun kurduğu laboratuvar, psikolojiyi bağımsız bir bilim haline getirmiştir.

• Yapısalcılık: İnsan zihnini yapı bakımından inceleyerek, zihnin algı, düşünce ve irade gibi ögelerini belirlemeye çalıştı
• İşlevselcilik: Zihnin ne olduğundan çok ne için olduğunu, işlevlerini araştırdı
• Davranışçılık: Sadece gözlenebilen davranışları inceledi, içsel süreçleri göz ardı etti
• Psikoanalitik Yaklaşım: Bilinçaltı süreçlere odaklandı
• Gestalt Yaklaşımı: Bütüncül yaklaşımı savunarak parçaların toplamının bütünü oluşturmadığını ileri sürdü
• Bilişsel Yaklaşım: Zihinsel süreçleri inceledi

Psikolojinin Ölçütleri

Bir disiplinin bilim sayılabilmesi için beş temel ölçütü karşılaması gerekir:

1. Gözlenebilirlik: Konu doğrudan veya dolaylı gözlenebilmelidir
2. Ölçülebilirlik: Gözlemlenen olaylar sayılarla ifade edilebilmelidir
3. İletilebilirlik: Bilimsel bulgular başkalarıyla paylaşılabilmelidir
4. Tekrarlanabilirlik: Sonuçlar başka araştırmacılar tarafından da elde edilebilmelidir
5. Sağlanabilirlik: Sonuçlar farklı araştırmalarla doğrulanabilmelidir

Psikolojinin Amaçları

Psikoloji biliminin dört temel amacı vardır:

1. Betimleme: Davranışları tanımlama, sınıflandırma ve aralarındaki ilişkileri keşfetme
2. Açıklama: Davranışları açıklayan yasa ve ilkelerle kuramlar geliştirme
3. Yordama (Öngörü): Olayları önceden tahmin etme
4. Kontrol: Öngörülen davranışları denetim altına alma

Psikolojide Yaklaşımlar

Yapısalcı (Strüktüralizm) Yaklaşım

Kurucusu Wilhelm Wundt'tur. Bu yaklaşım "ne" sorusuna odaklanır. Zihnin algı, düşünce, irade ve bellek gibi çeşitli ögelere ayrıldığını savunur. İnsan bilincini parçacı yaklaşımla ele alır. İçebakış (introspeksiyon) yöntemini kullanır.

İşlevsel (Fonksiyonalizm) Yaklaşım

William James, John Dewey gibi isimler tarafından temsil edilir. Yapısalcılığa karşı çıkan bu yaklaşım, zihnin yapısından çok işlevlerini önemser. "Zihin ne içindir?" sorusuna yanıt arar. Zihnin temel işlevi çevreye uyum sağlamaktır. İçebakış ve gözlem metodunu kullanır.

Davranışsal (Biheviyorizm) Yaklaşım

John Watson tarafından başlatılmıştır. İçsel süreçleri reddederek sadece gözlenebilen davranışları inceler. Deney ve dış gözlem yöntemlerini kullanır. Davranışların öğrenme yoluyla kazanıldığını savunur. Bu yaklaşıma Uyarıcı-Tepki $U-T$ psikolojisi de denir.

Psikodinamik (Psikoanalitik) Yaklaşım

Sigmund Freud tarafından kurulmuştur. Bireyin geçmiş yaşantılarının, özellikle 0-6 yaş arası çocukluk deneyimlerinin kişiliği etkilediğini savunur. Freud'a göre insan doğuştan saldırganlık ve cinsellik güdülerine sahiptir. Kişiliği id, ego ve süperego olarak üçe ayırır.

Dikkat! Psikanaliz yönteminde bilinçaltına itilmiş dürtüler hipnoz, rüya analizi ve serbest çağrışım teknikleriyle bilince çıkarılmaya çalışılır.

Gestalt (Bütüncül) Yaklaşım

Max Wertheimer tarafından kurulmuştur. "Parçacı" yaklaşımlara karşı çıkarak, bütünün parçaların toplamından farklı olduğunu savunur. Parçalar birbirinden bağımsız değil, birbiriyle ilişkili olarak algılanır. Sezgi metodunu kullanır.

Hümanist (İnsancıl) Yaklaşım

Temsilcileri arasında Maslow ve Rogers bulunur. İnsanı özgür ve aktif bir varlık olarak görür. İnsanın eylemlerinde bilinçli olduğunu savunur. İnsanları anlamak için empati metodunu kullanır. Psikolojinin amacı insanı anlamaktır.

Bilişsel Yaklaşım

Jean Piaget ve Jerome Bruner'in öncülük ettiği yaklaşımdır. İnsanın dikkat, algı, düşünme, bellek gibi zihinsel süreçlerle etkin bir varlık olduğunu savunur. Bu yaklaşıma göre insan, dışarıdan gelen uyarıcıları algılayan, işleyen ve anlamlandıran aktif bir varlıktır.

Nörobiyolojik Yaklaşım

Adolf Meyer tarafından temsil edilir. Sinir sistemi, iç salgı bezleri ve beynin davranışlar üzerindeki etkisini inceler. Nörokimyasal süreçlerin davranışları etkilediğini savunur.

Psikolojide Araştırma Yöntemleri

Psikolojide doğrudan gözlenen davranışlar uygun deney düzenekleriyle ölçülür. Zihinsel süreçler, zeka ve kişilik özellikleri gibi dolaylı gözlenen davranışları ölçmek içinse test veya ölçekler kullanılır.

Betimleyici Yöntemler

1. Gözlem

   • Doğal Gözlem: Bireyin doğal ortamda, müdahale olmadan izlenmesi
   • Sistematik Gözlem: Planlanmış, belirli yer ve zaman koşullarında yapılan gözlem
   • İç Gözlem (İçebakış): Kişinin kendi duygu ve düşüncelerini gözlemlemesi

2. Tarama Yöntemleri

   • Test: Bireylerin zeka, yetenek, kişilik gibi özelliklerini ölçen standardize edilmiş sorular
   • Anket: Birçok kişinin düşüncelerini ölçmek için hazırlanan soru listeleri

3. Görüşme (Mülakat): Yüz yüze ve sözel olarak bilgi toplama yöntemi

4. Vaka (Örnek Olay) Çalışması: Bir bireyin psikolojik durumu hakkında derinlemesine inceleme yapılması

Korelasyon (İstatistik) Yöntem

İki değişken arasındaki ilişkiyi sayısal olarak ifade eder. Üç tür korelasyon vardır:

• Pozitif Korelasyon (0 ile +1 arasında): İki değişken doğru orantılı olarak değişir (Örn: Zeka düzeyi yükseldikçe akademik başarı artar)
• Negatif Korelasyon (0 ile -1 arasında): İki değişken ters orantılı olarak değişir (Örn: Kendine güvensizlik arttıkça başarı azalır)
• Nötr Korelasyon (0): İki değişken arasında ilişki yoktur

Unutma! En yüksek korelasyon +1 ve -1'dir, yani sıfıra en uzak değerler.

Denel Yöntem

Davranışların neden-sonuç ilişkisini incelemek için kontrollü ortamda yapılan deneylerdir. Bu yöntemde araştırmacılar bir hipotez (varsayım) oluşturur ve test eder.

İki grup kullanılır:

• Deney Grubu: Bağımsız değişkenin uygulandığı (deneyin yapıldığı) grup
• Kontrol Grubu: Bağımsız değişkenin uygulanmadığı, diğer koşulları deney grubuyla aynı olan grup

İki tür değişken vardır:

• Bağımsız Değişken: Etkisi incelenen faktör (neden)
• Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkenden etkilenen sonuç

Örneğin düzenli tekrarın öğrenmeyi artırdığını test eden bir deneyde, tekrar yapmak bağımsız değişken, öğrenme düzeyi ise bağımlı değişkendir.

Psikolojinin Alt Dalları

Temel Bilim Alt Dalları

1. Deneysel Psikoloji: Deney metoduyla davranışın temel ilkelerini araştırır. Algılama, öğrenme, bellek gibi bilişsel süreçleri inceler.

2. Bilişin Bedene İlişkisini İnceleyen Alt Dallar:

   • Psiko-fizyoloji: Psikolojik süreçlerin beyne etkisini araştırır
   • Fizyolojik Psikoloji: Beyinsel ve sinir sistemi süreçlerinin psikolojik süreçlere etkisini inceler
   • Biyopsikoloji: Davranışları evrimsel boyutta ele alır
   • Nöropsikoloji: Beyindeki hasarların bilişsel süreçlere etkilerini inceler

3. Gelişim Psikolojisi: İnsanın doğum öncesinden ölümüne kadar geçen süreçteki gelişimini inceler. Dönemler: doğum öncesi, bebeklik, çocukluk, ergenlik, orta yaş ve yaşlılık.

4. Sosyal Psikoloji: Bireyin toplum içindeki davranışlarını, toplumun bireye etkisini araştırır. Tutumlar, önyargılar, itaat, liderlik gibi konularla ilgilenir.

5. Kişilik Psikolojisi: İnsan kişiliğinin ne olduğunu, nasıl ortaya çıktığını ve gelişimini inceler.

6. Psikometrik Psikoloji: Psikolojide kullanılan ölçme araçlarını, yöntemlerini ve tekniklerini geliştirir.

Uygulamalı Bilim Alt Dalları

1. Klinik Psikoloji: Davranış bozukluklarının teşhisi ve tedavisiyle uğraşır. Gelişimsel sorunlar, fobi, kaygı, depresyon gibi konularla ilgilenir.

2. Endüstri Psikolojisi (Örgütsel Psikoloji): İş ve çalışma hayatındaki kişiler arası ilişkileri inceler. Personel seçimi, eğitimi, iş doyumu gibi konularla ilgilenir.

3. Eğitim ve Okul Psikolojisi: Psikoloji bilgisinin eğitim-öğretime uygulanmasını sağlar. Etkili öğretim teknikleri ve öğrenme yöntemlerini geliştirir.

4. Rehberlik (Danışmanlık) Psikolojisi: Bireyin kendini tanımasına, sorunlarını çözmesine yardımcı olur ve ilgi ve yetenekleri doğrultusunda yönlendirir.

5. Adli Psikoloji: Psikolojik tekniklerin yasal alanda uygulanmasıyla ilgilenir. Suç tespiti, tanıklığın değerlendirilmesi gibi konuları ele alır.

6. Çevresel Psikoloji: Fiziksel çevrenin insan davranışı üzerindeki etkisini inceler.

7. Din Psikolojisi: Dinsel yaşantı ve davranışları bilimsel olarak inceler.

8. Sağlık Psikolojisi: Hastalıkları önleme, sağlığı koruma, tedavi öncesi ve sonrası psikolojik durumu inceler.

9. Spor Psikolojisi: Spor ortamlarındaki davranışları ve sporcuların bilişsel özelliklerini inceler.

Merak Edenlere: Psikoloji, fizyoloji, etoloji, genetik gibi doğa bilimlerinin yanı sıra sosyoloji, antropoloji, ekonomi ve tarih gibi sosyal bilimlerle de yakın ilişki içindedir.

Psikoloji Bilimini Tanıyalım: Sosyal Etkiler

Sosyal Psikolojinin Tanımı

Sosyal psikoloji, bireyin toplum içindeki davranışlarını ve toplumsal grupların bu davranışlara etkisini inceleyen bilim dalıdır. Amacı, insanların sosyal çevrelerini nasıl algıladıklarını, bu çevre hakkındaki duygu ve düşüncelerinin nasıl oluştuğunu, sosyal etkileşimi ve insanların birbirini nasıl etkilediğini araştırmaktır.

Sosyal psikolojinin inceleme konuları arasında tutumlar, önyargılar, sosyal normlar, itaat, ikna etme, kamuoyu, propaganda, moda ve reklam bulunur.

Sosyal Etki ve Sosyal Davranış

Sosyal etki, bir kişinin tutum ve davranışlarının başkalarının varlığından etkilenmesidir. Sosyal davranış ise bu etkilerin sonucunda oluşan, kişinin sosyal çevreye ve içinde bulunduğu gruba uygun davranmasıdır.

Sosyal Uyma Davranışı

Sosyal etki sonucunda insanın çevreye göre davranışlarını düzenlemesine uyma davranışı denir. Üç türlü uyma davranışı vardır:

1. İtaat: Bireyin istemediği halde bir isteğe veya emire uymasıdır. Temelinde uyulanın güç ve kontrolü vardır.

2. Benimseme (İkna olma): Bireyin bir davranışı gerçekten istediği veya doğru olduğuna inandığı için yapmasıdır. Temelinde inanma ve içselleştirme vardır. En kalıcı uyma davranışıdır.

3. Özdeşleşme: Bireyin bir kişi veya gruba benzeyebilmek için onların davranışlarını taklit etmesidir. Temelinde uyulanın çekiciliği vardır.

Uyma Davranışını Etkileyen Faktörler

• Grubun büyüklüğü: Grup büyüdükçe uyma davranışı artar
• Yüz yüze olma: Yüz yüze ilişkilerde uyma davranışı artar
• Grup içinde söz birliği: Herkesin aynı fikirde olduğu gruplarda uyma artar
• Prestij ve statü: Saygın ve uzman kişilerin bulunduğu gruplarda uyma artar

Sosyal Biliş ve İletişim Becerileri

İnsanlar sosyal yapı içinde diğer bireyleri anlamak ve onlar hakkında düşünceler oluşturmak için sosyal biliş süreçlerini kullanır. Bu süreçte şemalar, kalıp yargılar ve yüklemeler önemli rol oynar.

İlginç Bilgi: İnsanlar başkalarının davranışlarını değerlendirirken genellikle kişisel özelliklere (içsel nedenlere) yüklerken, kendi davranışlarının nedenlerini daha çok dış etkenlere bağlarlar. Buna "savunuculuk yüklemi" denir.

Tutumlar ve Önyargılar

Tutum, bir kişinin herhangi bir nesne, olay veya duruma karşı duygusunu, düşüncesini veya tepkisini ifade eder. Tutumlar öğrenme yoluyla edinilir ve üç öğeden oluşur:

• Duygusal öğe: Nesne veya olaya karşı olumlu/olumsuz duygu
• Bilişsel öğe: Nesne hakkındaki bilgi, düşünce ve inançlar
• Davranışsal öğe: Duygu ve bilişsel öğelere bağlı olarak ortaya çıkan tepki

Önyargı ise genellikle haklılığı kanıtlanmamış, duygusal yönü ağır basan tutumlardır. Önyargılar değişmeye dirençlidir ve seçici algılamaya yol açar.

Roller ve Beklentiler

Toplumsal rol, belirli bir statüdeki kişiden beklenen davranıştır. İnsanlar birden çok statüye sahip olduğundan, her statüye uygun roller sergilemeleri beklenir.

Bireyler rol davranışlarını başkalarını gözleyerek veya hatalarından ders çıkararak öğrenirler. Toplumun beklentileri genellikle kalıp yargılara dayanır ve bu beklentiler kişinin davranışlarını etkiler.

Grubun Bireye Etkisi (Grup Dinamiği)

Gruplar:

1. Bireylerin yeteneklerinin ortaya çıkmasını ve gelişmesini sağlar
2. Bireylere tanışma ve yakınlık kurma imkanı sunar
3. "Biz" duygusunu ve dayanışmayı öğretir
4. Beklenti ve umutlara cevap verir
5. Kişilik ve kimlik kazandırır
6. Verimliliği artırır
7. Tutumların değişmesine yardımcı olur
8. Üyelerine cesaret verir

Liderlik

Lider, grubun onayını ve beğenisini kazanmış, karar verme gücüne sahip kişidir. Grup davranışlarını değiştirebilir ve yönlendirebilir. Liderlikte hem kişilik özellikleri hem de grup özellikleri etkilidir.

İki temel liderlik tarzı vardır:

1. Demokratik liderlik: Lider düzenleyici ve örgütleyicidir. Grubun amaçlarını saptar, sözcülük yapar ve iletişimi kurar. Kararlarında saygılı ve yol göstericidir.

2. Otoriter (yetkili) liderlik: Tüm kararları lider verir, emirleri tartışmasız kabul edilir. Eleştiriye ve tartışmaya yer yoktur.

Dikkat! Araştırmalar, lider grupta bulunduğunda otoriter liderliğin daha verimli, lider grupta yokken demokratik liderliğin daha başarılı olduğunu göstermiştir.

Biyolojik Temeller

Davranışta hem biyolojik yapı (beden) hem de psikolojik özellikler etkilidir. Bu konuda farklı görüşler vardır:

1. Tekçi Görüş: Sadece beden veya sadece zihnin var olduğunu savunur

   • Maddecilik: Sadece beden vardır, zihin bedenin ürünüdür
   • Panpsişizm: Sadece zihin vardır, gerçeği zihin yaratır

2. İkici Görüş: Hem beden hem de zihnin var olduğunu savunur

   • Psikofizik Paralelcilik: Beden ve zihin birbirinden bağımsızdır
   • Psikofizik Etkileşimselcilik: Beden ve zihin birbirini etkiler

Modern psikoloji, psikolojik süreçlerin bedende oluştuğunu ve beden-zihin ilişkisinin karşılıklı etkileşim içinde olduğunu kabul eder. Bu nedenle "biliş/beyin" terimi kullanılır.

Psikolojik süreçlerle ilgili beyin yapıları arasında beyin yarım küreleri ve onların üstünü kaplayan beyin kabuğu bulunur. Beyin loblarının her birinin farklı işlevleri vardır. Örneğin:

• Art kafa lobu: görme
• Şakak lobu: işitme, dil anlama
• Alın lobu: göz hareketleri, konuşma, çalışma belleği

Yaşam Boyu Gelişim

Gelişim yaşam boyu devam eden bir süreçtir. Sağlıklı bir bireyin topluma kazandırılması için psikolojik, biyolojik ve sosyal gelişimin bir bütünlük içinde oluşması gerekir.

Doğuştan ve Edinilmiş Donanım

Davranışlar hem doğuştan (kalıtımsal) donanımdan hem de edinilmiş (çevresel) donanımdan etkilenir. Bunlar etkileşim içinde davranışları belirler. Kalıtım ve çevrenin etkisi davranış türüne göre değişir. Örneğin, zekâda kalıtımın etkisi büyüktür.

Yenidoğan Dönemi (İlk ay)

Duyular: Tüm duyusal süreçler etkin olmakla birlikte görsel sistem tam gelişmemiştir. En gelişmiş duyu işitmedir. Yenidoğan ses farklılıklarını ayırt edebilir.

Öğrenme ve Kişilik: Yenidoğanlar öğrenebilir ve hatırlayabilir. Hareket miktarı, duyarlılık ve tepkilik bakımından bireysel farklılıklar gösterirler. Bu farklılıklar ilerideki mizaç ve karakter özelliklerinin temelini oluşturur.

Bebeklik ve Çocukluk Dönemi

Fiziksel Gelişim: İlk yıllarda boy ve ağırlık düzenli artar. Kafa-beden oranı zamanla değişir.

Sinir Sisteminin Gelişimi: Doğumda tüm sinir hücreleri vardır, sonraki gelişim bağlantıların artması şeklinde olur.

Dil Gelişimi: Bebek önce tanımlanamayan sesler çıkarır. Dört-altı ay arasında konuşma sesleri, bir yaş civarında ilk kelimeler, iki yaş civarında iki-üç kelimelik cümleler ortaya çıkar.

Duygusal ve Sosyal Gelişim: 2-5 ay arasında sosyal etkileşime girer. 5-9 ay arasında annesini tanımaya, yabancılardan çekinmeye başlar. 9-12 ay arasında taklit davranışı görülür.

Bilişsel Gelişim: Piaget'e göre çocuğun bilişsel gelişimi şu dönemlere ayrılır:

1. Duyusal-motor dönemi $0-2 yaş$:

   • Refleksler temeldir
   • 6-8 ayda amaçlı davranışlar başlar
   • 9-10 ayda nesnelerin sürekliliği (kalıcılığı) kazanılır
   • Yaparak-deneyerek öğrenme ve deneme-yanılma temel öğrenme yöntemleridir

2. İşlem öncesi dönem $2-7 yaş$:

   • Dil ve konuşma hızla gelişir
   • Düşünme benmerkezcidir
   • Animizm (cansız nesnelere canlılık özelliği yükleme) görülür
   • Tek yönlü düşünme ve odaklanma vardır
   • Miktar, hacim ve kütlenin korunumu kazanılmamıştır

3. Somut işlemler dönemi $7-11 yaş$:

   • Somut nesneler üzerine mantıksal düşünme başlar
   • Korunum ilkesi kazanılır
   • Birden fazla özelliğe göre sınıflama yapabilir
   • Benmerkezcilikten uzaklaşır, empati yapabilir
   • İşlemleri tersine çevirebilir

Ahlaki gelişim: Piaget'e göre, 0-5 yaş ahlak öncesi dönemdir. 5-10 yaş arası ahlaki gerçekçilik dönemidir ve kurallar değişmez kabul edilir. 10 yaşından sonra ahlaki görecelik dönemi başlar ve kuralların değiştirilebileceği anlaşılır.

Ergenlik ve Gençlik Dönemi

Ergenlik, çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir. 11-15 yaşları arasında yer alır. Ergenlik sonunda genç, ergen olarak adlandırılır. 16-19 yaşlar gençlik dönemidir.

Fiziksel Gelişim

Kızlarda 10.5, erkeklerde 12 yaşında hızlı bir fiziksel gelişim (büyüme atılımı) başlar. Önce kol ve bacaklar uzar, sonra gövde büyür. Bu orantısız büyüme sakarlığa yol açabilir.

Cinsel Gelişim

Buluğ, cinsel olgunluğa erişme dönemidir. Cinsiyet hormonları (östrojen ve testosteron) aktifleşir. Birincil cinsiyet özellikleri üreme organlarının gelişmesi, ikincil cinsiyet özellikleri ise vücutta tüylenme, ses değişimi, göğüs ve kalça gelişimi gibi değişimlerdir.

Bilişsel Gelişim

Piaget'e göre ergenlikle birlikte soyut işlemler dönemi başlar. Ergenler artık:

• Soyut düşünebilir
• Üst düzey akıl yürütme yapabilir
• Hipotez oluşturup test edebilir
• Dil kullanımı gelişmiştir ve mantık kurallarını içerir

Ergenlik Özellikleri

Ergenlik "fırtına ve stres dönemi" olarak tanımlanır. Biyolojik değişiklikler beraberinde psikolojik ve sosyal değişimleri de getirir.

Gençlik ve Ergenlik Gelişimsel Görevleri

Gelişim görevi, bir toplumda belirli bir yaş ve gelişim dönemi için gerekli sayılan davranış özellikleridir. Gençlik döneminin gelişim görevleri şunlardır:

• Değişen bedensel özellikleri kabul etme
• Duygusal bağımsızlık kurabilme
• Aile içerisinde yetişkinle olgun ilişkiler kurma
• Cinsel kimlik edinme
• Toplumsal sorumlulukları yerine getirebilme
• Mesleğe yönelme ve hazırlanma
• Evlilik ve aile hayatına hazırlanma
• Değerler ve ahlak sistemi oluşturma

Kimlik Gelişimi

Kimlik, ergenliğin en önemli gelişim görevidir. "Ben kimim? Nasıl biriyim? İlerde ne olmak istiyorum?" sorularına yanıt aranır. Erikson bu dönemi "kimlik bunalımını çözmek" olarak adlandırmıştır.

Kimlik gelişiminde özdeşleşme süreçleri önemlidir. Ergen sevdiği, güvendiği kişilerle özdeşim kurar. Kimlik oluşumunun dört statüsü vardır:

1. Başarılı kimlik: Kimlik bunalımını atlatmış, kararlarından emin
2. Bağımlı (ipotekli) kimlik: Kendi seçimlerini yapmadan başkalarının (özellikle ebeveynlerin) belirlediği kimliği benimseme
3. Ertelenmiş (moratoryum) kimlik: Kimlik bunalımını yaşayan ama henüz çözüm bulamayan, kararsız kalan gençler
4. Kimlik karmaşası: Kimlik bunalımının çözülemediği, kişinin ne olmak istediğine karar veremediği durum

Yetişkinlik ve İleri Yaş Dönemleri

Yetişkinlik Dönemi

Bu dönem erken yetişkinlik $20-34$ ve geç yetişkinlik $35-54$ olarak ikiye ayrılır ve 65 yaşa kadar uzayabilir.

Erken yetişkinlik döneminin görevleri:

• Eş seçme ve evlenme
• Aile kurma ve çocuk sahibi olma
• Başarılı bir iş yaşamı oluşturma
• Vatandaşlık sorumluluklarını üstlenme
• Sosyal gruplara katılma

Geç yetişkinlik dönemi üretkenliğin en yüksek olduğu yıllardır. Erikson'a göre bu dönemin görevi "verici olmak", yani aile, toplum ve gelecek nesilleri düşünmektir.

Bu dönemde bazı kişiler "orta yaş bunalımı" yaşayabilir. Planladıkları amaçlara erişemediklerini fark eder ve yaşamlarında önemli bir şey yapmamış olduklarını düşünebilirler.

İleri Yetişkinlik ve Yaşlılık Dönemi

Bu dönem şu yaş aralıklarını kapsar: İleri yetişkinlik $55-64$, yaşlılık $65-74$, orta yaşlılık $75-84$, ileri yaşlılık $85+$.

Fiziksel değişiklikler:

• Refleksler ve duyu organları zayıflar
• Kas gücü azalır
• Sinir sisteminde olumsuz değişiklikler olur
• Organların işlevselliği azalır

Bilişsel süreçlerdeki değişiklikler:

• Dikkatte seçicilik azalır
• Çalışma belleği etkilenir
• Serbest hatırlama etkilenir ama tanıma korunur
• Sözel zekâ korunurken görsel-mekânsal zekâ etkilenir

Bu değişiklikler normal yaşlanma sürecinin parçasıdır ve bireyin normal yaşamını sürdürmesini engellemez.

Duyum ve Algı

Duyumla İlgili Temel Kavramlar

• Duyu organı: Belirli bir uyarıcıya duyarlı olan beden bölümü (göz gibi)
• Alıcılar: Duyu organlarında belirli uyarıcılara duyarlı birimler (gözde koniler gibi)
• Duyusal sistem: Duyu organlarından beyin kabuğuna uzanan yapı ve sinir lifleri
• Duyum: Uyarıcıların duyu organları aracılığıyla elektrik akımına dönüştürülüp beyne ulaştırılması
• Uyarıcı: Duyu organlarını harekete geçiren iç ve dış etkenler
• Tepki: Uyarıcıların organizmayı etkilediğinde ortaya çıkan davranış

Pratik Bilgi: Duyumun gerçekleşebilmesi için uyarıcı olmalı, duyu organları sağlam olmalı, sinirler ve beyin sağlıklı olmalı, ortam uygun olmalı ve uyarıcının şiddeti duyum eşikleri arasında olmalıdır.

Duyumun Özellikleri

Duyusal Eşik

Uyarıcıların varlığını ve değişikliklerini fark etme yeteneğine duyarlık denir. İki tür eşik vardır:

1. Mutlak Eşik (Duyum Eşiği): Organizmanın duyu organlarının uyarıcıyı fark etmeye başladığı noktadır.

   • Alt duyum eşiği: Uyarıcının fark edilmeye başladığı en düşük nokta
   • Üst duyum eşiği: Uyarıcının fark edilebildiği en yüksek nokta

2. Farklılaşma Eşiği: İki uyarıcı arasında ayırt edilebilen en düşük farktır ("ancak fark edilebilir fark").

Yetersiz Uyarılma

İki nedenle ortaya çıkar:

• Uyarıcının şiddetinin duyum eşiği dışında olması
• Alışılan uyarıcılardan uzun süre yoksun kalınması

Aşırı Uyarılma

İki nedenle ortaya çıkar:

• Organizmanın çok şiddetli uyarıcılara maruz kalması
• Alışılmıştan çok uyarım alınması

Dengelenme (Homeostasis)

Yetersiz veya aşırı uyarılma sonucunda bozulan dengenin yeniden sağlanması için gösterilen tepkilerdir. Örneğin, üşüyünce titremek, sıcakta terlemek gibi.

Duysal Uyum, Alışma, Duyarlaşma ve Duyarsızlaşma

• Duysal Uyum: Duyu organının değişen koşullara uyum sağlama yeteneğidir.
• Alışma: Sürekli maruz kalınan bir uyarıcının etkisinin zamanla azalmasıdır.
• Duyarlaşma: Tekrarlanan bir uyarıcının etkisinin giderek artmasıdır.
• Duyarsızlaşma: Aşırı uyarıcılara sürekli maruz kalma sonucu tepkilerin zayıflamasıdır.

Not: Alışma ve duyarlaşma birbirine zıt süreçlerdir. Alışma duyu organlarında, duyarsızlaşma ise duygularda oluşur.

Algı

Algının Tanımı

Algı, beyne ulaşan duyumların organize edilerek tanınması, anlaşılması ve anlamlandırılmasıdır. Duyumların yorumlanmasıdır.

Duyum ile algı arasındaki farklar:

• Duyum basit fizyolojik bir olaydır, algı karmaşık psikolojiktir
• Duyumda uyarıcılar tek tek değerlendirilir, algıda bütün olarak
• Duyumda öğrenmenin etkisi yoktur, algıda vardır

Algının Özellikleri

1. Algı Alanı: Kişinin belli bir anda duyu organlarıyla algılayabildiği her şeydir.

2. Algı Dayanağı: Algılarımızı etkileyen önceki öğrenme ve yaşantılardır.

3. Algıda Seçicilik ve Dikkat: Uyarıcılar arasında seçim yapma ve dikkati yoğunlaştırmadır.

   Algıda seçiciliği belirleyen faktörler:

   • İç faktörler: İhtiyaç, ilgi, meslek, beklentiler, tutumlar, geçmiş yaşantılar
   • Dış faktörler: Uyarıcının şiddeti ve büyüklüğü, tekrarı, zıtlığı, ani değişiklikler, tuhaflığı, hareketliliği