Güneş Sistemi ve Tutulmalar

Güneş sistemi, Güneş ve onun etrafında dönen sekiz gezegen ile bu gezegenlerin doğal uyduları, asteroitler ve kuyruklu yıldızlardan oluşur. Gezegenler, yapısal özelliklerine göre karasal (iç) ve gazsal (dış) gezegenler olarak ikiye ayrılır.

Karasal gezegenler katı haldedir ve Güneş'e daha yakındır. Bunlar Merkür, Venüs, Dünya ve Mars'tır. Gazsal gezegenler ise gaz halindedir ve Güneş'e daha uzaktır. Bu gezegenler Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün'dür. Gazsal gezegenlerin hepsinin halkası ve uydusu vardır.

Mars ile Jüpiter arasında bulunan kayaç ve metal parçalarından oluşan kuşağa Asteroid Kuşağı denir. Göktaşı, asteroid veya kuyruklu yıldızlardan kopan kaya parçalarıdır. Dünya'nın atmosferine giren göktaşlarına meteor denir ve bunlar "yıldız kayması" olarak bilinen görüntüyü oluşturur.

Biliyor muydun? Meteorlar Dünya atmosferine girdiğinde sürtünmenin etkisiyle yanar ve arkalarında ışık çizgisi bırakır. Yeryüzüne ulaşanlara ise meteorit denir.

Güneş ve Ay tutulmaları birer gölge olayıdır. Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya arasına girer ve Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşer. Bu olay yeni ay evresinde gerçekleşir. Ay tutulmasında ise Dünya, Güneş ile Ay arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'a düşer. Bu da dolunay evresinde meydana gelir.

Destek ve Hareket Sistemi

Vücudumuza şekil veren ve hareketimizi sağlayan destek ve hareket sistemi, iskelet ve kas sisteminden oluşur. Bu sistem sayesinde vücudumuz dik durabilir ve hareket edebiliriz.

İskelet sistemi, kemikler ve kıkırdaklardan oluşur. Kemikler uzun, kısa ve yassı olmak üzere üç çeşittir. Uzun kemikler kol ve bacaklarımızdadır. Kısa kemikler el ve ayak bileklerimizde bulunur. Yassı kemikler ise kafatası, kürek ve kalça kemikleridir.

Kemiklerin birleştiği yerlere eklem denir. Eklemler oynar eklem, yarı oynar eklem ve oynamaz eklem olmak üzere üçe ayrılır. Kol ve bacaklarımızdaki eklemler oynar eklemlerdir. Kafatasındaki eklemler ise oynamaz eklemdir.

Kas sistemi üç tür kastan oluşur: çizgili kas, düz kas ve kalp kası. Çizgili kaslar isteğimizle çalışan kol ve bacak kaslarıdır. Düz kaslar iç organlarımızda bulunur ve isteğimiz dışında çalışır. Kalp kası ise sadece kalpte bulunur ve yorulmadan çalışır.

Not: Hareket kasları zıt çalışır. Bir kas kasılırken diğeri gevşer. Bu sayede vücudumuz rahatça hareket edebilir.

Sindirim ve Dolaşım Sistemleri

Sindirim, büyük yapılı besinlerin parçalanarak kana geçebilecek kadar küçük parçalara ayrılması işlemidir. Fiziksel ve kimyasal sindirim olarak ikiye ayrılır. Fiziksel sindirim, besinlerin dişlerle ve kas hareketleriyle mekanik olarak parçalanmasıdır. Kimyasal sindirim ise enzimlerin besinleri parçalamasıdır.

Sindirim sistemimiz ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüs organlarından oluşur. Karaciğer ve pankreas da sindirimi kolaylaştıran yardımcı organlardır. Karbonhidratların sindirimi ağızda başlar, proteinlerin sindirimi midede başlar, yağların sindirimi ince bağırsakta gerçekleşir.

İnce bağırsaktaki villuslar, besin emilimini arttıran yapılardır. Kalın bağırsakta ise su ve minerallerin emilimi gerçekleşir.

Dolaşım sistemi, besin ve oksijeni hücrelere taşıyan, atık maddeleri ise boşaltım organlarına ileten sistemdir. Kalp, damarlar ve kandan oluşur. Kalp, kanı vücuda pompalar. Dört odacıklı bir yapıya sahiptir ve sol tarafında temiz, sağ tarafında ise kirli kan bulunur.

Damarlar üç çeşittir: Atardamarlar kalpteki kanı vücut organlarına taşır. Toplardamarlar ise vücut organlarındaki kanı kalbe taşır. Kılcal damarlar hücrelerle kan arasında madde alışverişini sağlar.

Biliyor muydun? Büyük ve küçük kan dolaşımı olmak üzere iki tür dolaşım vardır. Büyük dolaşımda kan kalp ile vücut arasında, küçük dolaşımda ise kalp ile akciğerler arasında dolaşır.

Solunum ve Boşaltım Sistemleri

Solunum sistemi, hücrelerimiz için gerekli olan oksijeni havadan alır ve karbondioksidi dışarı atar. Burun, yutak, gırtlak, soluk borusu, bronşlar, bronşçuklar ve alveollerden oluşur.

Soluk alma sırasında diyafram kası kasılarak düzleşir ve göğüs boşluğu genişler, böylece oksijence zengin hava akciğerlere girer. Soluk verme sırasında ise diyafram gevşeyerek kubbeleşir, göğüs boşluğu daralır ve karbondioksitçe zengin hava dışarı çıkar.

Alveol denilen yapılar, akciğerlerdeki üzüm salkımı şeklindeki hava kesecikleridir. Burada kan ile alveol arasında gaz alışverişi gerçekleşir.

Boşaltım sistemi, vücuttaki atık maddeleri dışarı atar. Temel organları böbrekler, üreter, idrar kesesi ve üretradir. Böbrekler kanı süzer ve atık maddeleri idrar olarak uzaklaştırır. Üreter, idrarı böbreklerden idrar kesesine taşır. İdrar kesesi idrarı depolar, üretra ise idrarın vücut dışına atılmasını sağlar.

Vücudumuzdaki diğer boşaltım organları da vardır. Akciğerler karbondioksit ve su buharını dışarı atar. Deri terleme ile tuzları ve fazla suyu atar. Kalın bağırsak ise fazla su ve besin atıklarını dışkı olarak atar.

Unutma: Böbrekler fasulye şeklindedir ve kan süzme işlevi vardır. Sağlıklı bir vücut için yeterli su içmek çok önemlidir.

Kuvvet ve Hareket

Kuvvet, duran bir cismi harekete geçiren, hareket eden bir cismi durduran ya da cismin hızını, yönünü ve şeklini değiştiren etkidir. Kuvvet, dinamometre ile ölçülür ve birimi Newton (N)'dur.

Kuvvetin büyüklük, yön ve doğrultu olmak üzere üç özelliği vardır. Birden fazla kuvvetin yaptığı etkiyi tek başına yapabilen kuvvete bileşke kuvvet denir. Aynı doğrultudaki aynı yönlü kuvvetlerin bileşkesini bulmak için kuvvetler toplanır. Zıt yönlü kuvvetlerde ise kuvvetlerin farkı alınır.

Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfır ise bu kuvvetler dengelenmiş kuvvetlerdir. Dengelenmiş kuvvetlerin etkisindeki cisim ya hareketsizse durmaya devam eder ya da hareketliyse sabit süratle hareketine devam eder.

Bileşke kuvvet sıfırdan farklı ise bu kuvvetler dengelenmemiş kuvvetlerdir. Dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindeki cisim ya harekete başlar ya da hızlanır veya yavaşlar.

Hareketli bir varlığın birim zamanda aldığı yola sürat denir. Sürat birimi metre/saniye veya kilometre/saattir. Eğer hareketli eşit zamanlarda eşit yol alıyorsa, bu hareket sabit süratli harekettir.

İpucu: Aynı sürede daha fazla yol alanın veya aynı yolu daha az sürede alanın sürati daha büyüktür.

Madde ve Isı

Kütle ve hacmi olan her şey maddedir. Bütün maddeler gözle göremediğimiz küçük taneciklerden oluşur. Bu tanecikler maddenin katı, sıvı veya gaz olmasına göre farklı dizilişlere sahiptir.

Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır ve boşluk yok denecek kadar azdır. Bu nedenle katılar sıkıştırılamazlar. Taneciklerin hareketliliği azdır ve sadece titreşim hareketi yaparlar. Katıların belirli bir şekli ve hacmi vardır.

Sıvılarda tanecikler arasındaki boşluk katılara göre daha fazladır. Sıvılar sıkıştırılamazlar, akışkandırlar. Tanecikler her yönde hareket eder ve konuldukları kabın şeklini alırlar.

Gazlarda tanecikler arasındaki boşluk çok fazladır ve tanecikler birbirinden bağımsızdır. Gazlar sıkıştırılabilirler. Tanecikleri hızla ve her yönde hareket eder. Belirli bir şekilleri ve hacimleri yoktur, konuldukları yeri tamamen doldururlar.

Maddelerin hal değişimlerinde tanecikler arası boşluk ve taneciklerin hareketliliği değişir. Örneğin, bir madde ısı aldığında tanecikleri enerji kazanır, hareketliliği artar ve tanecikler arası boşluk da artar. Madde ısı kaybettiğinde ise tam tersi olur.

Not: Yangın söndürücülerde, deodorantlarda, mutfak tüplerinde ve arabaların hava yastıklarında gazların sıkıştırılma özelliğinden yararlanılmıştır.

Ses ve Özellikleri

Ses, titreşimler sonucunda oluşur ve dalgalar halinde yayılır. Sesin yayılabilmesi için maddesel ortama ihtiyaç vardır. Bu nedenle ses, boşlukta yayılamaz.

Ses en hızlı katılarda, daha sonra sıvılarda ve en yavaş gazlarda yayılır. Çünkü katılarda tanecikler birbirine daha yakındır ve titreşimler daha hızlı iletilir. Gazlarda ise tanecikler arası mesafe fazla olduğu için ses daha yavaş yayılır.

Sesin farklı kaynaklardan çıkması ve farklı ortamlarda bulunması duyduğumuz sesleri etkiler. Örneğin, farklı müzik aletleri aynı notayı çalsalar bile çıkan sesler farklıdır. Aynı şekilde, hava ortamında duyduğumuz bir ses, su ortamında farklı duyulur.

Ses bir enerji türüdür ve başka enerjilere dönüşebilir. Örneğin, alçaktan geçen uçağın sesiyle camların titreşmesi veya opera sanatçısının sesiyle bardağın kırılması, sesin enerjisini gösterir.

Işığın sürati sesin süratinden çok daha fazladır. Bu nedenle şimşek çaktığında önce ışığı görüp sonra gök gürültüsünü duyarız.

İlginç bilgi: Yarasalar, çıkardıkları seslerin yansımasını kullanarak yönlerini bulurlar. Aynı şekilde, yunuslar da sesle avlarını tespit ederler.

Ses ve Madde Etkileşimi

Ses dalgaları maddelerle etkileşime girdiklerinde yansıyabilir, iletilebilir veya soğurulabilir. Ses dalgalarının bir engele çarpıp bulunduğu ortama geri dönmesine sesin yansıması denir. Sert ve pürüzsüz yüzeylerde ses daha fazla yansır.

Sesimizin yankısını duyabilmek için, ses kaynağı ile engel arasında en az 17 metrelik bir mesafe olması gerekir. Yarasalar yönlerini bulmak için, yunuslar balık sürülerinin yerini tespit etmek için sesin yansımasını kullanırlar. Ayrıca ultrason ve sonar cihazları da sesin yansımasından yararlanır.

Sesin madde tarafından tutulmasına sesin soğurulması denir. Yumuşak ve gözenekli yüzeylerde ses daha fazla soğurulur. Pamuk, kumaş, halı ve sünger gibi malzemeler sesi soğurur. Sesin soğurulması için yapılan işleme ses yalıtımı denir.

Günümüzde ses yalıtımı teknolojisi giderek gelişiyor. Binaların delikli tuğla veya briketle örülmesi, pencerelere çift cam takılması, yol kenarlarına ağaç dikilmesi ve egzozlara susturucu takılması ses yalıtımı örnekleridir.

Pratik bilgi: Ses yalıtımı sayesinde gürültü kirliliğini azaltabilir ve daha sessiz ortamlarda yaşayabiliriz. Okulda ve evde gürültünün azaltılması, daha iyi odaklanmanızı sağlayacaktır.