Toprak ve Oluşumu

Toprak, ana kayanın fiziksel ve kimyasal ayrışması sonucu oluşan, canlı yaşamı için kritik öneme sahip yeryüzü katmanıdır. Kayaçların çözülmesi üç farklı şekilde gerçekleşir: fiziksel parçalanma, kimyasal çözülme ve biyolojik çözülme. Bu süreçler sonucunda kayaların parçalanmasıyla toprak meydana gelir.

Toprağın oluşumunu etkileyen beş temel faktör vardır. İklim en etkili faktördür ve sıcaklık-nem dengesine bağlı olarak toprağın oluşum hızını belirler. Ana kayacın türü, toprağın mineral içeriğini etkilerken, yer şekillerinin eğimi ve yönü de toprak oluşumunu şekillendirir. Canlılar ve bitki örtüsü, organik madde sağlarken, zaman faktörü ise toprak katmanlarının gelişmesi için gereklidir.

Hatırlatma: Toprağın oluşum süreci çok yavaştır. 1 cm kalınlığında bir toprak tabakasının oluşması yüzlerce yıl sürebilir. Bu nedenle toprak, korunması gereken değerli bir kaynaktır!

Toprak Horizonları ve Tipleri

Toprağın farklı özellikler taşıyan ve üst üste sıralanmış katmanlarına horizon denir. En üstte organik madde bakımından zengin ve bitkilerin yaşadığı A horizonu bulunur. Onun altındaki B horizonu, üst katmandan sızan minerallerin biriktiği yerdir. C horizonu ana kayanın parçalandığı, en alttaki D horizonu ise henüz toprak oluşumunun başlamadığı ana kaya katmanıdır.

Topraklar üç ana gruba ayrılır. Zonal topraklar iklim koşullarına bağlı olarak gelişir ve bulundukları iklim hakkında bilgi verir. Lateritler, kırmızı Akdeniz toprağı, kahverengi orman toprağı ve çernezyomlar bu gruptadır. İntrazonal topraklar yer şekillerinin ve kayaç türünün etkisiyle oluşur. Hidromorfik, halomorfik ve kalsimorfik topraklar bu gruptadır.

Azonal topraklar ise dış kuvvetlerin etkisiyle taşınan topraklardır. Bu topraklarda horizonlar gelişmemiştir ancak mineral bakımından zengindir. Alüvyal, kolüvyal ve moren topraklar bu gruba örnektir.

Önemli İpucu: TYT sınavında en çok sorulan toprak tipi çernezyomdur. Karasal iklim bölgelerinde görülen, koyu renkli ve oldukça verimli olan bu toprak tipini mutlaka öğrenmelisin!

Toprak Tipleri ve Özellikleri

Zonal topraklar bulundukları iklim koşullarına göre oluşur ve o iklimin karakteristik özelliklerini yansıtır. Örneğin, çernezyomlar karasal iklim bölgelerinde, lateritler ise ekvatoral iklim bölgelerinde görülür. Bu toprak tipi sayesinde bir bölgenin iklim özellikleri hakkında çıkarımlar yapabilirsiniz.

İntrazonal toprakların oluşumunda yer şekilleri ve kayaç türü belirleyici olur, iklim ikincil önem taşır. Bu topraklar genellikle özel koşullarda oluşurlar ve bulundukları yerin fiziki özelliklerini yansıtırlar.

Azonal topraklar ise dış kuvvetler tarafından taşınarak biriktirilirler. Toprak horizonları gelişmediği için oluştuğu yer hakkında bilgi vermezler. Ancak mineral bakımından zengin olduklarından tarımsal verim açısından değerlidirler. Türkiye'deki delta ovalarında ve akarsu kenarlarında bu topraklara rastlanır.

Sınav İpucu: Sıcak ve nemli iklim bölgelerinde oluşan, fazla yıkanma nedeniyle humus miktarı az olan, dolayısıyla verimi düşük olan toprak tipi laterit topraklarıdır. Bunlar ekvatoral bölgelerde yaygındır.

Bitki Formasyonları

Bitki formasyonları dört ana grupta sınıflandırılır: ağaç, ot, çalı ve çöl formasyonları. Ağaç formasyonu genel olarak 1000 mm üzerinde yağış alan bölgelerde görülür. Ekvatoral yağmur ormanları, muson ormanları, orta kuşağın karışık yapraklı ormanları ve tayga ormanları bu gruba girer.

Ot formasyonu genellikle az yağış alan bölgelerde oluşur. Savan (1200 mm yağış alan ot formasyonu), bozkır (yazın sararan otlar), antropojen bozkır (insan etkisiyle oluşan bozkır), çayır ve tundra bu formasyon içinde yer alır. Bozkır bitkilerinde üzerlik, yavşan otu, çoban yastığı ve ada çayı gibi türler yaygındır.

Çalı formasyonu Akdeniz ikliminde görülen maki, garig ve psödomaki türlerini içerir. Ayrıca çölde yaşayabilen özel bitki türleri çöl formasyonunu oluşturur. Dünya'da sadece tek bir alanda görülen bitki türlerine endemik bitki, geçmiş jeolojik dönemlerden günümüze kalıntı olarak gelen bitkilere ise relikt bitki denir.

Coğrafi Not: Akdeniz Bölgesi'nin doğal bitki örtüsü olan makiler, her mevsim yeşil kalan, kısa boylu ve sert yapraklı bitkilerdir. Kurakçıl özelliğiyle uzun yaz kuraklığına dayanabilirler. Mersin, defne, kekik ve zeytin bunlara örnektir.

Yeryüzünde Su Varlığı

Yeryüzündeki sular çeşitli biçimlerde karşımıza çıkar: okyanuslar, denizler, göller, akarsular, bataklıklar, yer altı suları ve buzullar. Bu su kütleleri arasında su döngüsü gerçekleşir. Su döngüsü buharlaşma, terleme, yoğunlaşma, yağış, yüzeysel akış ve sızma aşamalarından oluşur.

Dünya yüzeyindeki suların yaklaşık %97'si tuzlu sularda (okyanuslar ve denizlerde) bulunur. Geriye kalan %3'lük tatlı suyun büyük bölümü (%68,3) buzullar ve buz dağlarında depolanmıştır. Tatlı suyun %31,4'ü yer altı suyu olarak, sadece %0,04'ü ise yüzey suyu (göller, akarsular) olarak mevcuttur.

Uzun boylu sararmış otlardan oluşan, üzerlik, yavşan otu, çoban yastığı ve ada çayı gibi türlerin görüldüğü bitki formasyonu bozkırdır. Türkiye'de İç Anadolu'da yaygın olarak görülen bu bitki örtüsü, yarı kurak iklim koşullarının bir sonucudur.

İlginç Bilgi: Dünya üzerindeki tatlı suyun çok az bir kısmının kullanılabilir yüzey suyu olduğunu biliyor muydun? Bu nedenle su kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımı, geleceğimiz için hayati önem taşıyor!

Okyanuslar ve Denizler

Yeryüzünü kaplayan suların %97'sini oluşturan okyanuslar ve denizler, dünyamızdaki en büyük su kütleleridir. Dünya üzerinde Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu, Hint Okyanusu ve Kuzey Buz Okyanusu olmak üzere dört büyük okyanus bulunur.

Denizler iki gruba ayrılır: Kenar (açık) denizler ve iç denizler. Mans Denizi, Ohotsk Denizi, Kuzey Denizi, Umman Denizi, Çin Denizi ve Karayip Denizi kenar denizlere örnektir. Ege Denizi, Akdeniz, Karadeniz, Marmara Denizi, Baltık Denizi ve Kızıldeniz ise iç denizlere örnektir.

Denizlerin tuzluluk oranları da farklılık gösterir. Kızıldeniz, Akdeniz, Basra Körfezi, Umman Denizi ve Güney Çin Denizi yüksek tuzluluğa sahipken; Baltık Denizi, Kuzey Denizi, Mans Denizi, Macellan Denizi ve Ohotsk Denizi düşük tuzluluk oranına sahiptir.

Dikkat Edilmesi Gereken Nokta: Denizlerin tuzluluk oranını etkileyen faktörler arasında buharlaşma miktarı, tatlı su girdisi, yağış miktarı ve denizin kapalılık derecesi bulunur. Kapalı ve sıcak bölgelerdeki denizlerde tuzluluk genellikle daha yüksektir.

Denizlerin Tuzluluğu ve Göller

Denizlerin tuzluluk oranları, bulundukları bölgenin iklim özellikleri ve konumuna göre farklılık gösterir. Kızıldeniz, sıcak iklimi ve yüksek buharlaşma oranı nedeniyle dünyanın en tuzlu denizi unvanına sahiptir. Akdeniz ve Basra Körfezi de benzer nedenlerle yüksek tuzluluğa sahiptir.

Düşük tuzluluğa sahip denizlerin başında Baltık Denizi gelir. Çok sayıda akarsu taşıması ve düşük buharlaşma oranı nedeniyle tuzluluk oranı düşüktür. Kuzey Denizi ve Mans Denizi de benzer özelliktedir.

Göller, yeryüzündeki tatlı suların %87'sini oluşturur. Bir gölün suyunun acı, tatlı, tuzlu ya da sodalı olması üç faktöre bağlıdır: gölün bulunduğu arazinin özellikleri, iklim koşulları ve gölün büyüklüğü, derinliği ve gideğeninin (çıkış suyunun) olup olmaması.

Coğrafi Bilgi: Gideğeni olmayan (kapalı) göllerde buharlaşma nedeniyle tuzluluk artar. Türkiye'deki Tuz Gölü, Van Gölü ve Acıgöl bu nedenle tuzlu ve sodalı suya sahiptir. Gideğeni olan göller ise genellikle tatlı su özelliği gösterir.

Göller ve Oluşumları

Göller, oluşum şekillerine göre doğal göller ve yapay göller olarak ikiye ayrılır. Doğal göller kendi içinde tektonik göller, volkanik göller, karstik göller, buzul gölleri ve doğal set gölleri olarak sınıflandırılır.

Tektonik göller, yer kabuğundaki hareketler sonucunda oluşan çöküntülerde suların birikmesiyle oluşur. Afrika'nın doğusundaki göller, Aral, Baykal, Lut ve Hazar gölleri bu türdendir. Volkanik göller ise volkanik faaliyetler sonucu oluşan krater veya kalderalarda suların birikmesiyle meydana gelir. Japonya, Endonezya, Yeni Zelanda ve Türkiye'de bu tür göller bulunur.

Karstik göller kireçtaşı gibi eriyebilen kayaçlarda oluşan çöküntülerde, buzul gölleri ise buzulların aşındırdığı alanlarda ortaya çıkar. Doğal set gölleri, bir vadinin önünün çeşitli doğal engeller tarafından kapatılmasıyla oluşur ve buzul set, volkanik set, kıyı set, alüvyal set ve heyelan set gölleri olarak alt gruplara ayrılır.

Yapay göller ise barajlar gibi insan eliyle oluşturulmuştur. Elektrik enerjisi üretmek, selleri önlemek, tarım alanlarını sulamak ve içme suyu sağlamak amacıyla inşa edilirler.

Örnek Bilgi: Türkiye'nin en büyük gölü olan Van Gölü tektonik oluşumlu olup, sodalı suya sahiptir. Nemrut Gölü ise ülkemizdeki en güzel volkanik göl örneklerindendir.

Akarsular

Akarsular, yüksek yerlerden daha alçak bölgelere doğru sürekli akan su kütleleridir. Akarsular rejimlerine, beslenme kaynaklarına ve döküldükleri yere göre sınıflandırılırlar.

Rejimlerine göre akarsular düzenli ve düzensiz olmak üzere ikiye ayrılır. Düzenli akarsular yıl boyunca akımlarında büyük değişiklikler göstermezken, düzensiz akarsularda mevsimlik değişimler belirgindir. Türkiye'deki akarsular genellikle düzensiz rejime sahiptir.

Beslenme kaynaklarına göre akarsular; yağmur suları, kar erimeleri, sel suları, yeraltı suları, göller ile beslenenler ve karma beslenme şeklinde gruplandırılır. Kar erimeleriyle beslenen akarsularda ilkbahar ve yaz başlarında debi artar. Yeraltı sularıyla beslenenlerde ise akım yıl boyunca düzenlidir.

Döküldükleri yere göre akarsular kapalı havza ve açık havza olarak ikiye ayrılır. Kapalı havzaya dökülen akarsular denize ulaşamazken, açık havzaya dökülenler denizlere ulaşır.

Unutma: Akarsuların ulaşıma elverişli olması için "denge profiline" ulaşmış olmaları gerekir. Türkiye akarsuları genç olduğundan denge profiline ulaşmamıştır ve ulaşım için elverişli değildir. Batı Avrupa'daki Ren, Thames ve Tuna nehirleri ise denge profiline yakın olduğundan ulaşımda aktif kullanılırlar.

Yer Altı Suları

Yağış sularının toprak ve kayaçların gözeneklerinden sızarak yer altında birikmesiyle oluşan sulara yer altı suları denir. Bu sular, geçirimsiz tabakalar üzerinde birikir ve çeşitli kaynaklarla yüzeye çıkabilir.

Yer altı suları üç farklı şekilde yeryüzüne çıkar: karstik kaynaklar, vadi (yamaç) kaynakları ve artezyen kaynaklar. Karstik kaynaklar, kireçtaşı gibi kalkerli arazilerde oluşur ve suları kireçlidir. "Voklüz" olarak da adlandırılan bu kaynaklar Akdeniz Bölgesi'nde yaygın olup, yazın akımları azalır.

Vadi kaynakları dağlık bölgelerdeki vadi yamaçlarında oluşur. Türkiye'de dağlık sahalarda yaygın olan bu kaynakların akımlarında mevsimsel değişimler görülür. Artezyen kaynaklar ise tekne şeklindeki iki geçirimsiz tabaka arasında biriken basınçlı sulardır ve sondaj yöntemiyle yüzeye çıkarılırlar.

Uygulamalı Bilgi: Karstik bölgelerde yer altı sularının varlığı, o bölgenin topografyasını da şekillendirir. Bu bölgelerde obruklar, düdenler, mağaralar ve polye gibi karstik şekiller oluşur. Türkiye'de Konya Kapalı Havzası'nda oluşan obruklar bunun güzel bir örneğidir!