İç Kuvvetler Nedir?

Mantodaki konveksiyonel akımlar yeryüzündeki tüm büyük değişimlerin mimarı! Bu akımlar sayesinde dört temel olay gerçekleşiyor.

Orojenez dağların oluşumunu sağlarken, epirojenez kıtaların yükselip alçalmasını kontrol ediyor. Volkanizma ile yeraltından gelen sıcak maddeler yeryüzüne çıkıyor, depremler ise yerkabuğunun aniden hareket etmesiyle oluşuyor.

💡 Bu dört kuvvet birlikte çalışarak dünyamızın coğrafyasını milyonlarca yıldır şekillendiriyor!

Bu süreçlerin her biri günlük yaşamımızı doğrudan etkiliyor - yaşadığımız dağlık alanlardan tutun da karşılaştığımız doğal afetlere kadar.

Orojenez - Dağlar Nasıl Oluşuyor?

Okyanuslarda biriken tortul tabakalar levhaların sıkışmasıyla yükselince dağlar meydana geliyor. Bu süreçte malzemelerin esnekliği çok önemli!

Kıvrımlı dağlar esnek tortulların bükülerek yükselmesiyle oluşur. Yükselen kısımlara antiklinal, çöken kısımlara senklinal deniyor. Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar bu şekilde oluşmuş.

Kırıklı dağlar ise sert tortulların kırılarak yükselmesiyle meydana geliyor. Yüksek kalan parçaya horst, alçak kalan kısma graben deniyor. Ege'deki dağlar bu türden ve bu nedenle bölgede fay hatları çok yaygın.

💡 Türkiye'nin dağlık yapısını anlamak için bu iki tür dağ oluşumunu bilmen şart!

Bu süreçler sonucunda oluşan faylar, bölgelerdeki deprem riskini de belirliyor.

Epirojenez - Kıtalar Neden Hareket Ediyor?

İzostatik denge kavramını bir buz parçasının suda yüzmesi gibi düşün. Yerkabuğu da ağırlığına göre magmaya batmış durumda ve bu denge bozulunca kıtalar hareket ediyor.

Transgresyon (deniz ilerlemesi) kara parçalarının ağırlaşıp alçalmasıyla denizin karaya doğru ilerlemesi. Hollanda ve Venedik bu durumun örneği. Regresyon (deniz gerilemesi) ise tam tersi - karanın hafifleyip yükselmesiyle denizin geri çekilmesi.

Yerkabuğunu ağırlaştıran faktörler: buzullaşma, volkanik lav birikimi ve tortul madde birikmesi. Hafifleştiren faktörler ise buzulların erimesi ve aşınma süreçleri.

💡 İskandinav ülkelerinde buzullar eridiği için kara hâlâ yükseliyor ve deniz geri çekiliyor!

Bu hareketler sonucunda bazı bölgeler su altında kalma riski taşırken, bazıları sürekli yükseliyor.

Volkanizma - Yeraltından Gelen Ateş

Magma yerkabuğunun zayıf noktalarından çıkarak volkanizmayı oluşturuyor. Bu olay yüzeyde veya derinlikte gerçekleşebiliyor.

Yüzey volkanizmasında volkanlar patlar ve çeşitli maddeler çıkar: lav (sıvı), volkan külü (2mm'den küçük katı), lapil $2-64mm katı$ ve volkan bombaları (en büyük katı maddeler).

Volkan konileri çıkan maddelere göre farklı şekillerde oluşur. Volkan tipi dar alanda yükselir, Havai tipi geniş alana yayılır. Krater volkanın ağzı, kaldera çökmüş krater, maar ise gaz patlaması sonucu oluşan çukurluk.

💡 Nemrut Kalderası ve Meke Maarı gibi volkanik göller, bu çukurlukların suyla dolmasıyla oluşmuş!

Derinlik volkanizmasında magma yeryüzüne çıkmadan katılaşır ve batolit, lakolit gibi şekiller oluşturur.

Depremler - Yerkabuğunun Ani Hareketleri

Hiposantır (iç merkez) depremin başladığı yer, episantır (dış merkez) ise dalgaların yüzeye en kısa yoldan ulaştığı nokta. Deprem etkisi episantrda en güçlü hissedilir.

Derinliğe göre üç deprem türü var: Sığ depremler $0-60km$ dar alanda çok yıkıcı, orta depremler $60-300km$ geniş alanda az yıkıcı, derin depremler $300km+$ çok geniş alanda çok az yıkıcı.

Tektonik depremler en yaygın tür ve levha hareketleriyle oluşuyor. Bu depremler sonucunda çeşitli fay türleri meydana geliyor: normal fay (bloklar uzaklaşır), ters fay (bloklar yaklaşır), doğrultu atımlı fay (yatay hareket).

💡 Türkiye'deki depremlerin çoğu Anadolu levhasının hareketiyle oluşan tektonik depremler!

Volkanik ve karstik depremler de var ama bunlar daha sınırlı etkili.

Deprem Ölçümü ve Dalgalar

Sismograf ile deprem büyüklüğü Richter ölçeğine göre, deprem şiddeti ise yapılardaki hasara bakılarak Mercalli ölçeğine göre belirleniyor.

Deprem dalgaları üç türde yayılıyor: P dalgası (primer) en hızlı boyuna dalga ve her maddeden geçebiliyor. S dalgası (sekonder) ikinci en hızlı enine dalga ama sadece katılardan geçiyor. Yüzey dalgaları en yavaş ama en yıkıcı olanları.

Dünyadaki ana deprem kuşakları dört tanedir: Pasifik Ateş Çemberi (en aktif), Akdeniz-Himalaya Kuşağı (Türkiye bu kuşakta), Atlantik Okyanusu Sırtı ve Doğu Afrika Rift Vadisi.

💡 P ve S dalgalarının varış süresi farkından depremin uzaklığı hesaplanabiliyor!

Bu kuşaklar levha sınırlarında yer aldığı için volkanik aktivite ve deprem riski en yüksek bölgeler buralar.