İklim Bilgisi

Hava durumu ve iklim birbirinden farklı kavramlardır. Hava durumu, kısa süreli atmosfer olaylarını inceleyen, dar alanları kapsayan ve günlük değişkenlik gösteren atmosfer şartlarıdır. Meteoroloji bilimi tarafından incelenir ve genellikle "güneşli", "yağmurlu" gibi ifadelerle belirtilir.

İklim ise uzun yıllar boyunca değişmeyen ortalama hava durumlarıdır. Klimatoloji bilimi tarafından incelenir, değişkenlik oranı azdır ve "kurak", "yağışlı", "sıcak", "soğuk" gibi ifadelerle tanımlanır.

Atmosfer hayatımız için vazgeçilmezdir! Uzaydan gelen meteorların parçalanmasını sağlar, güneş ışınlarının dağılmasıyla gölgede kalan yerlerin aydınlanmasını sağlar ve gölgelerin tam karanlık olmasını önler. Ayrıca hava olaylarının oluşmasına olanak tanır, zararlı güneş ışınlarını tutar ve Dünya'nın aşırı ısınmasını engeller.

Biliyor musun? Atmosfer olmasaydı, gündüzler çok sıcak, geceler ise dondurucu soğuk olurdu ve canlı yaşamı neredeyse imkansız hale gelirdi!

Atmosferin Katmanları

Atmosfer çeşitli katmanlardan oluşur ve her birinin kendine özgü özellikleri vardır. Troposfer, atmosferin en alt ve bizim için en önemli katmanıdır. Tüm hava olayları ve bulutlar burada oluşur. Su buharı sadece bu katmanda bulunur. Yükseldikçe her 200 metrede sıcaklık 1°C azalır ve kalınlığı kutuplara doğru gidildikçe azalır.

Stratosfer yaklaşık 50 km yüksekliğe kadar uzanır. Gaz yoğunluğu az ve sıcaklık düşüktür. Bu katmanda hava olayları görülmez. Üst kısmında bulunan ozon tabakası, güneşten gelen ve canlı yaşamı için zararlı olan ışınları tutar, bu nedenle canlıların koruyucu katı olarak bilinir. Jet uçakları bu katmanda uçar.

Mezosfer 80 km'ye kadar uzanır ve bu katmanda sıcaklık hızla düşer. Termosfer katmanında ise iyonlaşma olayları görülür. İyonlaşma sırasında açığa çıkan enerji ile bu katmanın sıcaklığı oldukça yüksektir. Radyo dalgaları bu tabakadan yansır, meteor ve kutup ışığı olayları da burada meydana gelir.

Dikkat! Ozon tabakası, güneşten gelen zararlı UV ışınlarını filtreleyerek canlıları koruyan doğal bir kalkan görevi görür!

İklim Elemanları

Güneşten gelen ışınlar, yeryüzünü ve atmosferi farklı oranlarda etkiler. Albedo, güneş ışınlarının yeryüzünden ve atmosferden yansıma oranıdır ve aydınlanmaya hiçbir etkisi yoktur. Difüzyon, güneş ışınlarının dağılarak yayılmasıdır. Gölge yerlerin aydınlanmasını ve gökyüzünün mavi görünmesini sağlar. Absorbe ise güneş enerjisinin emilmesidir ve atmosferin ısınmasını sağlar.

Sıcaklığın dağılışını birçok faktör etkiler. Bunların en önemlileri güneş ışınlarının geliş açısı, güneşlenme süresi, yükselti, kara ve denizlerin dağılışı ile nemdir. Ayrıca okyanus akıntıları, rüzgarlar ve bitki örtüsü de sıcaklık dağılışında etkilidir.

Güneş ışınlarının geliş açısı Dünya'nın şekli, yıllık hareketi ve eksen eğikliği nedeniyle değişir. Ekvator'dan kutuplara doğru güneş ışınlarının düşme açıları küçülür. Dünya'nın yıllık hareketine bağlı olarak güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişiklik gösterir.

Unutma! Ekvator'da güneş ışınları dik açıyla geldiği için burada sıcaklık değerleri yüksektir, kutuplara doğru açı küçüldüğü için sıcaklıklar düşer.

İklim Faktörleri

Bakı, bir yerin veya yamacın güneşe göre konumudur ve sıcaklık üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Güneş ışınlarını dik açıyla alan yamaçlarda güneşlenme süresi daha fazla olur. Bu yamaçlarda sıcaklık yüksek, bitkilerin olgunlaşması hızlı, orman ve tarım üst sınırı daha yüksek, kalıcı kar sınırı daha yukarıda ve yerleşmeler daha yoğundur.

Güneşlenme süresi arttıkça sıcaklık da artar. Gün içinde en yüksek sıcaklık öğle vakti değil, öğleden birkaç saat sonra görülür. Geceleri güneşten enerji alınmadığı için soğuma gerçekleşir ve günün en soğuk anı sabah güneş doğmadan önceki andır.

Yükselti arttıkça sıcaklık değerleri düşer. Troposfer katında her 200 metrede sıcaklık 1°C azalır. Bunun nedeni, atmosferin yerden yansıyan ışınlarla ısınması ve gazların atmosferin alt kesiminde daha yoğun bulunmasıdır.

Kara ve denizlerin dağılışı da sıcaklığı etkiler. Karalar denizlere göre daha çabuk ısınıp soğur. Nem ise bir yerin fazla ısınmasını ve soğumasını önleyerek sıcaklık farklarını azaltır.

İpucu: Dağlık bölgelerde yaşayanlar için mevsim geçişlerinde giyim seçimi önemlidir! Sabah ve akşam arasındaki sıcaklık farkları yükseltiden dolayı daha belirgin olabilir.

İklim Faktörleri (Devam)

Okyanus akıntıları iklim üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Ekvatoral bölgeden gelen akıntılar (Gulf Stream, Kuroshio gibi) sıcak su taşırken, kutup bölgelerinden gelen akıntılar (Labrador, Peru, Benguela gibi) soğuk su taşır. Bu akıntılar, geçtikleri bölgelerin iklimleri üzerinde belirleyici rol oynar.

Rüzgarlar da sıcaklık dağılışını etkiler. Kuzey Yarım Küre'de güneyden, Güney Yarım Küre'de kuzeyden esen rüzgarlar, Ekvator yönünden geldikleri için ılıman hava getirirler. Böylece bulundukları bölgelerin sıcaklık değerlerini değiştirirler.

Bitki örtüsü, güneş ışınlarının bir kısmını emerek gündüz yerin fazla ısınmasını önler. Gece ise yerden yayılan sıcaklığın bir bölümünü tutarak fazla soğumayı engeller. Bu şekilde bitki örtüsü, sıcaklık değişimlerini dengeleyici bir rol oynar.

Harika bir örnek: İstanbul ile aynı enlemde yer alan New York, Gulf Stream sıcak su akıntısının etkisiyle daha ılıman bir iklime sahiptir. İklim faktörlerinin etkileri günlük hayatımızda böyle farklar yaratır!