Dünya'nın İç Yapısı ve Katmanları

Dünya'mız farklı özelliklere sahip katmanlardan oluşur. En dışta yer kabuğu (litosfer) bulunur. Bu katman en düşük yoğunluğa, sıcaklığa ve kalınlığa sahiptir. Yer kabuğu Sima (bazaltik) ve Sial (granitik) olmak üzere iki farklı yapıdadır.

Kabuğun altında manto yer alır. Manto, Dünya'nın hacminin %84'ünü oluşturur ve demir-magnezyum elementlerince zengindir. Sıcaklığı 2000°C ile 5000°C arasında değişir. Üst manto (astenosfer) ve alt manto olarak iki kısımdan oluşur. Tektonik dalgaların kaynağı mantodur.

Dünya'nın merkezinde çekirdek bulunur. Bu katman en yüksek yoğunluğa, sıcaklığa ve kalınlığa sahiptir. Dış çekirdek ve iç çekirdek olarak ikiye ayrılır. İç çekirdek yaklaşık 6000°C'ye kadar ulaşan sıcaklığıyla katı haldeyken, dış çekirdek sıvı haldedir.

Biliyor musun? Dünya'nın iç yapısı hakkındaki bilgilerimiz doğrudan gözlemle değil, deprem dalgaları ve volkanik patlamalar gibi doğal olayların incelenmesiyle elde edilmiştir!

Coğrafyanın kullanım alanları çok geniştir: Doğal kaynakların yönetimi, şehir planlaması, afet yönetimi $AYDES-Afet Yönetim Sistemi$, su kaynakları ve çevre koruma çalışmalarında coğrafi bilgi sistemleri kullanılır.

Levha Tektoniği

Yer kabuğu tek parça halinde değildir. Kırıklarla birbirinden ayrılmış parçalara levha denir. Bu parçaların hareketlerini inceleyen bilime Levha Tektoniği Kuramı denir.

Eskiden kıtalar Pangea adı verilen tek bir kara parçası halindeydi ve etrafını Panthalessa adlı tek bir okyanus çevreliyordu. Zamanla Pangea ikiye ayrılarak kuzeyde Laurasia, güneyde Gondwana kıtalarını oluşturdu. Aralarında ise Tetis Denizi ortaya çıktı.

Levhaların hareketleri sonucunda yer kabuğu parçalanarak bugünkü görünümünü almıştır. Bu hareketler hala devam ettiği için yeryüzü şekilleri değişmeye devam edecektir. Levhalar enerjilerini mantodaki konveksiyon akımlarından alır.

Dikkat et! Kıtaların hareketleri sanıldığı kadar yavaş değildir! Örneğin, Afrika ve Güney Amerika kıtaları yılda yaklaşık 2-3 cm birbirinden uzaklaşıyor. Bu, tırnağının uzama hızına benzer bir orandır!

Levha Hareketleri ve Oluşan Yer Şekilleri

Levhalar üç temel şekilde hareket eder: Birbirine yaklaşan-çarpışan levhalar, birbirinden uzaklaşan levhalar ve yanal hareket (transform) yapan levhalar.

Yaklaşan-çarpışan levhalar arasında yeni fay hatları ve deprem kuşakları oluşur. İki kitasal levhanın çarpışmasıyla sıradağlar oluşur (Himalayalar gibi). İki denizsel levhanın çarpışmasıyla derin okyanus çukurları meydana gelir (Mariana Çukuru). Bir denizsel ve bir kitasal levhanın çarpışması sonucu da sıradağlar oluşur (And Dağları).

Birbirinden uzaklaşan levhalar arasında çeşitli yer şekilleri oluşur. İki kitasal levha uzaklaştığında çöküntüler veya rift vadileri meydana gelir $Afrika'daki Büyük Rift Vadisi, Hatay-Maraş çöküntü havzası$. İki denizsel levhanın uzaklaşması sonucu deniz altı volkanizması ve okyanus sırtları oluşur (Atlas Okyanusu'nun ortasındaki sırt).

Yanal hareket yapan levhalar birbirine zıt yönlerde hareket eder. Bu harekette iki levha yan yana sürtünür ve transform faylar oluşur. En ünlü örneği Amerika'daki San Andreas Fayı'dır. Bu bölgeler şiddetli depremlerin yaşandığı alanlardır.

Merak ediyor musun? Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının kesişiminde yer aldığı için dünyanın en aktif deprem kuşaklarından birinde bulunuyor. Bu yüzden ülkemizde deprem gerçeğiyle yaşamayı öğrenmek çok önemli!