Çekimli Fiil ve Kip Nedir?

Fiillerin belirli bir zaman ve kişiyle birlikte kullanılmasına çekimli fiil denir. Çekimli fiiller, kişi ve kip ekleri yardımıyla oluşturulur. Emir kipinin ikinci tekil kişisi dışında tüm fiiller çekim eki alır.

Kip ise eylemin nasıl gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini gösteren söyleyiş kalıplarıdır. Türkçede kipler iki ana gruba ayrılır:

1. Bildirme (Haber) Kipleri: Belirli bir zaman anlamı taşır ve eylemin ne zaman yapıldığını bildirir. Dört temel zaman vardır:
   • Geçmiş Zaman (Bilinen ve Öğrenilen)
   • Şimdiki Zaman
   • Gelecek Zaman
   • Geniş Zaman

Hatırlatma: Fiil çekimlerken hangi zamanda olduğunu düşün! Dün mü, şimdi mi, yoksa gelecekte mi olacak?

Fiillerde Zaman (Geçmiş Zaman)

Geçmiş zaman, eylemin geçmişte yapıldığını bildirir ve iki türü vardır:

Bilinen Geçmiş Zaman $-di/-dı/-du/-dü/-tı/-ti/-tu/-tü$: Gördüğümüz, tanık olduğumuz veya kesin olarak bildiğimiz olayları anlatır.

Örneğin:

• Dün tüm ödevlerimi bitirdim. (Ben gördüm, yaptım)
• Ellerini güzelce yıkadı. (Ben gördüm)
• Cumhuriyet 1923'te kuruldu. (Tarihsel kesinlik)

Öğrenilen Geçmiş Zaman $-mış/-miş/-muş/-müş$: Görülmeyen, başkasından duyulan veya sonradan fark edilen olayları anlatır.

Örneğin:

• İstanbul'a dün epeyce kar yağmış. (Birinden duydum)
• Ben görmeyeli epey büyümüşsün. (Şimdi fark ettim)
• Keloğlan bir de bakmış ki... (Masal anlatımı)

Püf Noktası: "-Di" ekini "Direkt gördüm" olarak, "-Miş" ekini "Meğer öyleymiş" olarak hatırlayabilirsin!

Fiillerde Zaman (Şimdiki, Gelecek ve Geniş Zaman)

Şimdiki Zaman Eki $-yor$: Şu an devam eden, henüz tamamlanmamış eylemleri anlatır.

Örneğin:

• Bahçede çiçekleri suluyor.
• Bu problemi bir türlü çözemiyorum.

Gelecek Zaman Eki $-ecek/-acak$: İleride yapılacak eylemleri bildirir.

Örneğin:

• Yarın hastaneye gideceğim.
• İşe yarın başlayacaksın.

Geniş Zaman Eki $-r/-(a)r/-(e)r/-(ı)r/-(i)r/-(u)r/-(ü)r$: Her zaman tekrarlanan eylemleri ve genel doğruları anlatır.

Örneğin:

• Akşamları kitap okurum.
• Her yaz köyümüze gideriz.
• Dünya, Güneş'in etrafında döner.

Kolay Hatırlama: Geniş zaman "her zaman" yapılan işleri anlatır. Yani geçmişte de yapıldı, şimdi de yapılıyor, gelecekte de yapılacak!

Dilek Kipleri

Dilek kipleri, bir isteği, dileği veya tasarlanan bir hareketi anlatır. Bu kiplerde zaman anlamı yoktur. Dört çeşit dilek kipi vardır:

1. Gereklilik Kipi $-meli/-malı$: Eylemin yapılmasının gerekli olduğunu belirtir.

Örneğin:

• Ödevlerini zamanında yapmalısın.
• Saha çok çalışmalıyım.
• İstanbul'a varmış olmalı. (ihtimal)

2. Koşul (Şart) Kipi $-se/-sa$: Eylemin bir şarta veya dileğe bağlı olduğunu gösterir.

Örneğin:

• Ödevlerini bitirsen dışarı çıkmana izin verebilirim. (şart)
• Bu akşam sinemaya gitsek. (dilek)

Dikkat! Dilek kiplerinde zaman anlamı olmaz. Yani "-di, -yor, -ecek, -r" gibi zaman ekleri yoktur.

Dilek Kipleri (Devamı) ve Fiillerde Kişi

3. İstek Kipi $-e/-a$: Eylemi yapma isteği bildirir.

Örneğin:

• Eğri oturup, doğru konuşalım.
• Doğum günüme eski arkadaşlarımı da çağırayım.

4. Emir Kipi (-): Eylemin yapılması için emir verir. Emir kipinin eki yoktur, doğrudan kişi ekleri kullanılır.

Örneğin:

• Biraz acele edin.
• Bu konuyu sessizce dinleyin.

Fiillerde Kişi: Fiillerde kişi ekleri, eylemi kimin yaptığını gösterir ve özneyi bildirir. Kip eklerinden sonra gelir.

Kiplere göre kişi ekleri:

1. Şimdiki, gelecek, geniş, -miş'li geçmiş, gereklilik ve dilek kiplerinde: -im, -sin, ---, -iz, -siniz, -ler

   • Örnek: bilir-im, bilir-sin, bilir, bilir-iz, bilir-siniz, bilir-ler

2. -di'li geçmiş zaman ve şart kipinde: -m, -n, ---, -k, -niz, -ler

   • Örnek: gel-di-m, gel-di-n, gel-di, gel-di-k, gel-di-niz, gel-di-ler

Kolay Kullanım: Ben, sen, o, biz, siz, onlar şeklinde düşünerek kişi eklerini hatırlamak daha kolaydır.

Fiillerde Kişi (Devamı)

Kip ve kişi eklerinin birlikte kullanımına bakalım:

1. tekil kişi (ben): Gel-di-m, Oku-malı-y-ım 2. tekil kişi (sen): Gel-di-n, Oku-malı-sın 3. tekil kişi (o): Gel-di, Oku-malı 1. çoğul kişi (biz): Gel-di-k, Oku-malı-y-ız 2. çoğul kişi (siz): Gel-di-niz, Oku-malı-sınız 3. çoğul kişi (onlar): Gel-di-ler, Oku-malı-lar

Emir kipinde özel kişi ekleri kullanılır:

• git-sin, gid-in(iz), git-sinler

Örnek cümleler:

• Bugün bir saat kitap okudum.
• Memleketten dün akşam döndük.
• Yerlere çöp atmayınız.

Unutma: Fiil çekimlerinde önce fiil kökü, sonra kip eki, en son kişi eki gelir. Örneğin: gel-ecek-sin

Fiillerde Olumsuzluk

Fiillerin olumlu biçimleri eylemin yapıldığını, olumsuz biçimleri ise yapılmadığını gösterir.

Örneğin:

• Kitap okuyacağım. (olumlu)
• Kitap okumayacağım. (olumsuz)

Fiillerde olumsuzluk, kip ve kişi eklerinden önce -me/-ma eki getirilerek yapılır:

• gittik → gitmedik
• yanmışız → yanmamışız
• geleceksin → gelmeyeceksin
• duysalar → duymasalar
• sevelim → sevmeyelim
• okumalıyız → okumamalıyız
• bırak → bırakma

Geniş Zamanda Özel Durum: Geniş zamanın olumsuzunda zaman eki düşer ve 1. tekil ve 1. çoğul kişi haricindeki kişilerde olumsuzluk eki -maz/-mez şeklinde kullanılır.

Dikkat! Geniş zamanın olumsuzunda "gelirim" değil "gelmem", "gelirsin" değil "gelmezsin" şekilleri kullanılır.

Fiillerde Olumsuzluk (Devamı) ve Soru

Geniş Zamanda Olumsuzluk Örnekleri:

• gelirim → gelmem
• gelirsin → gelmezsin
• gelir → gelmez
• geliriz → gelmeyiz
• gelirsiniz → gelmezsiniz
• gelirler → gelmezler

Şimdiki Zamanda Olumsuzluk: Şimdiki zamanda "-yor" ekinin etkisiyle, olumsuzluk eki "-me/-ma" daralarak "-mı/-mi/-mu/-mü" şekline dönüşür:

• seviyorum → sevmeyorum → sevmiyorum
• bakıyorum → bakmayorum → bakmıyorum
• görüyorum → görmeyorum → görmüyorum

Fiillerde Soru: Fiiller, kendinden sonra eklenen "mı, mi, mu, mü" soru ekleriyle soru anlamı kazanır. Soru eki kendinden önce gelen sözcüklerden ayrı, sonra gelen eklerle bitişik yazılır.

Örnekler:

• Oralara da bahar geldi mi?
• Sen dün okula gelmiş miydin?
• Beyefendi, bakar mısınız?

Yazım Kuralı: Soru eki "mı/mi/mu/mü" kendinden önceki kelimeden ayrı, kendinden sonraki ekten bitişik yazılır.

Fiillerde Soru (Devamı) ve Alıştırmalar

Fiillerde soru iki şekilde yapılır:

1. Olumlu Soru: Fiilde olumsuzluk eki $-me/-ma$ yokken soru anlamı veren "mı/mi/mu/mü" vardır.

• gördüler mi
• alacaklar mı

2. Olumsuz Soru: Fiilde hem olumsuzluk eki $-me/-ma$ hem de soru anlamı veren "mı/mi/mu/mü" vardır.

• tutmayacak mıyız
• gelmeyecek misin

TEST SORULARI:

1. "Kip ve kişi eki alan fiillere çekimli fiil denir." Yukarıdaki bilgiye göre hangisi çekimli fiil değildir? A) Okumuşuz B) Yaptılar C) Gidiyoruz D) Söylemek

2. Oku- fiilinin şimdiki zaman 2.tekil şahısla çekimi hangi şıkta verilmiştir? A) Okuyorum B) Okuyacaksın C) Okuyorsun D) Okuyoruz

Kendini Dene: Fiilleri çekimlerken önce kök, sonra olumsuzluk (varsa), sonra kip, en son kişi eki sırasını izle!

Test Soruları (Devamı)

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylemin yapılma zamanı ile anlatımı aynı andadır? A) Yarın akşam halamlara gideceğiz. B) Sınıfın penceresinden oynayan öğrencileri izliyorum. C) Her sabah mutlaka koşmaya gider. D) Sonunda ödevini bitirdi.

4. Aşağıdaki cümlelerde fiillerin zamanı hangisinde doğru sırayla verilmiştir?

1. Ödevimi yapıyorum.
2. Dün akşam kar yağmış.
3. Akşamları yatmadan süt içerim.
4. Seneye ailece tatile gideceğiz.

A) Gelecek zaman- Geçmiş Zaman- Şimdiki Zaman- Geniş Zaman B) Şimdiki zaman-Geçmiş Zaman-Geniş Zaman- Gelecek Zaman C) Geniş zaman-Şimdiki Zaman-Geçmiş Zaman- Gelecek Zaman D) Şimdiki Zaman- Gelecek Zaman- Geçmiş Zaman- Geniş Zaman

5. Bilmek fiili hangisinde duyulan geçmiş zamanın 1.çoğul kişisine göre çekimlenmiştir? A) Biliyoruz B) Bileceğim C) Bilirsin D) Bilmişiz

6. Aşağıdaki fiillerden hangisi haber kipleriyle çekimlenmemiştir? A) Okuduk B) Yapmalıyız C) Bitmişler D) Göreceğiz

Başarabilirsin! Bu konuyu anlamak için fiilleri günlük hayatında nasıl kullandığını düşün. Her gün onlarca farklı fiil çekimini zaten doğal olarak kullanıyorsun!