Tarih Bilimine Giriş

Tarih, insanların geçmişteki olaylarını inceleyen ve konusu tamamen insan olan bir bilim dalıdır. Tarihçiler olayları incelerken belgelere dayanır, yer ve zaman gösterir, objektif bir yaklaşım sergiler ve neden-sonuç ilişkisi kurarlar.

Tarih biliminin özellikleri oldukça belirgindir. Konusu insandır ve geçmişi inceler. Deney ve gözlem yoktur, ancak olayları tetkik edebilir. Objektif olma zorunluluğu vardır ve her zaman belgelere dayanmak zorundadır. Ayrıca dinamik bir bilim olduğundan kendini sürekli yenileyebilir.

Tarihte olay ve olgu kavramlarını ayırmak önemlidir. Olaylar kısa sürede gerçekleşen, tarihi belli, somut durumlardır (Malazgirt Savaşı gibi). Olgular ise olayların sonunda ortaya çıkan, uzun süreli, tarihi belli olmayan soyut durumlardır (Anadolu'nun Türkleşmesi gibi).

Dikkat! Tarihçi, olayları değerlendirirken o dönemin şartlarını dikkate almalıdır. Bugünün bakış açısıyla geçmişi yargılamak doğru değildir.

Tarihe Yardımcı Kaynaklar ve Tarih Yazım Çeşitleri

Tarih bilimi birçok yardımcı bilimden faydalanır. Coğrafya yer bilimini incelerken, arkeoloji kazı bilimidir. Kronoloji zamanı, etnografya kültürü araştırır. Bunların yanında nümizmatik paraları, filoloji dilleri, antropoloji ırkları ve karbon-14 buluntuların yaşını tespit etmede kullanılır.

Tarih yazımında farklı yaklaşımlar bulunur. Haberci tarih, olayları değiştirmeden yazmaya dayalıdır. Hikayeci tarih (nakilci, rivayetçi) olayları neden-sonuç ilişkisi kurmadan, hikaye ve efsanelerle karıştırarak anlatır. Yunan tarihçi Herodotos bu yaklaşımın en önemli temsilcisidir.

Öğretici tarih (pragmatik), toplumu harekete geçirmek ve milli değerleri geliştirmek amacıyla yazılmıştır. Bu tarz, gerçek olmayan kişileri idealleştirip insan üstü gösterir. Thukydides, bu tarzın önemli temsilcisidir.

Biliyor musun? Günümüzde kullanılan modern tarih yazım metodu, "Araştırmacı Tarih" yöntemidir. Bu yöntem 19. yüzyılda doğmuştur ve olayların nedenlerini ve nasıl gerçekleştiğini sorgular.

Tarih Analizi

Tarihi bir konu araştırılırken belli bir sıra izlenir. Bu süreç, tarih biliminin metodolojisini oluşturur ve beş önemli aşamadan geçer.

İlk adım taramadır - konu hakkındaki kaynakların bulunması gerekir. Ardından tasnif (sınıflandırma) gelir; kaynaklar zamana, mekana veya konuya göre (örneğin ilk çağ tarihi, Asya tarihi, din tarihi) düzenlenir.

Üçüncü aşama olan tahlil sürecinde, verilerin kaynak değeri taşıyıp taşımadığı, ne kadar nesnel ve güvenilir olduğu araştırılır. Tenkit (eleştiri) aşamasında tarihçi, belgelere şüpheyle yaklaşarak onları sorgular.

Son aşama terkip (sentez) ile bilgiler yazıya geçirilir. Bu kritik süreçte tarafsızlık çok önemlidir. Eksik bilgiler tamamlanır, gereksiz olanlar çıkarılır ve bütün bilgiler son kez kontrol edilir.

Püf Noktası: İyi bir tarihçi, elindeki belgelere her zaman eleştirel bir gözle bakmalıdır. "Acaba bu belge gerçek mi? Kim tarafından, ne amaçla yazılmış?" sorularını sormadan tarihsel çalışma yapılamaz.

Tarihin Kaynakları ve Türklerin Kullandığı Takvimler

Tarihte kullanılan kaynaklar, olayların ispatını ve kanıtlanmasını sağlar. Kaynaklar ikiye ayrılır: 1. el kaynaklar olayın geçtiği döneme ait belgelerken, 2. el kaynaklar ise 1. el kaynaklardan yararlanılarak oluşturulan kaynaklardır.

Tarihçiler sözlü kaynaklar (destan, efsane), yazılı kaynaklar (anlaşma, ferman), yazısız kaynaklar (arkeolojik buluntular) ve sesli-görüntülü kaynaklar (video, ses kaydı) olmak üzere çeşitli kaynaklardan yararlanırlar.

Türkler tarih boyunca farklı takvimler kullanmışlardır. İslamiyet öncesi dönemde kullanılan 12 Hayvanlı Türk Takvimi güneş yılı esaslıydı ve her yıla bir hayvan adı verilmişti. Müslüman olduktan sonra Hicri Takvim'i kullanmaya başladılar. Bu takvim ay yılı esaslıdır ve Hz. Ömer döneminde oluşturulmuştur.

İlginç Bilgi: Türklerin Hicri Takvimi kullanmaya başlamaları, İslam dinini benimsediklerinin en önemli göstergelerinden biridir. Her takvim, bir toplumun hayat tarzı ve inançlarıyla doğrudan ilişkilidir!

Takvimler ve Zaman Hesaplama

Tarihte toplumların kullandığı farklı takvimler vardır. Celali Takvim, Büyük Selçuklu Devleti'ne ait olup Melik Şah adına Ömer Hayyam tarafından yapılmıştır ve güneş yılı esaslıdır.

Rumi Takvim, Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyılda Avrupa ile mali işleri düzeltmek için kullandığı güneş yılı esaslı bir takvimdir. Başlangıcı Hicret Olayı olarak kabul edilmiştir.

Miladi Takvim ise günümüzde yaygın kullanılan, güneş yılı esaslı bir takvimdir. Hz. İsa'nın doğumunu milat (0) olarak kabul eder. Papa Gregoryen tarafından düzenlenmiştir ve Türkiye Cumhuriyeti 1 Ocak 1925'ten itibaren bu takvimi kullanmaya başlamıştır.

Miladi takvimde zaman hesaplaması yaparken, milatları farklı ise (M.Ö. ve M.S.) tarihleri toplarız, milatları aynı ise çıkarırız. Örneğin M.Ö. 50 + M.S. 100 = 150 yıldır.

Unutma: Tarihte ilk takvimi Sümerler kullanmıştır. Türklerin 12 Hayvanlı Türk Takvimi'ni kullanması, onların hayvancılıkla uğraştıklarının bir göstergesidir!

Yüzyıl Hesaplamaları

Tarih derslerinde en çok karşılaşacağın konulardan biri yüzyıl hesaplamalarıdır. Miladi takvimde, milattan önceki ve sonraki tarihler, 0'a (milada) yaklaştıkça küçülür.

Yüzyıl hesaplaması yaparken basit bir yöntem kullanabiliriz: Verilen tarihin son iki rakamını atıp, kalan rakama bir ekleriz. Örneğin, 1630 → 16+1 = 17. yüzyıl, 817 → 8+1 = 9. yüzyıl olarak hesaplanır.

Yarı yüzyıl hesaplamasında tarihler 0-49 ve 50-99 arasında değerlendirilir. M.S'de 0-49 arası 1. yarı, 50-99 arası 2. yarıdır. M.Ö'de ise tam tersidir. Örneğin, M.S. 670 tarihi, 7. yüzyılın 2. yarısındadır.

Çeyrek yüzyıl hesaplamasında ise tarihler 25'er yıllık dilimlere ayrılır. M.S'de 0-24 arası 1. çeyrek, 25-49 arası 2. çeyrek, 50-74 arası 3. çeyrek, 75-99 arası 4. çeyrektir. M.Ö'de ise bu sıralama tam tersine işler.

Kolay Yöntem: Yüzyıl hesaplamalarında zorlanıyorsan, bir sayı doğrusu çizerek miladı merkeze al. M.S'de soldan sağa, M.Ö'de sağdan sola doğru ilerle. Bu görsel yöntem, karışıklığı önleyecektir.

Tarihte Çağ-Devir Kavramı ve İnsanlığın İlk İzleri

Tarih, daha kolay incelenebilmesi için çağlara (devirlere) ayrılmıştır. Tarih öncesi devirler yazının olmadığı dönemlerdir ve bu dönemlere ait bilgiler eşyalardan ve fosillerden elde edilir. Tarihi devirler ise yazının kullanılmasıyla başlar ve hem yazılı belgelerden hem de eşyalardan bilgi edinilir.

Toplumlar kendi tarihlerindeki önemli olayları esas alarak farklı dönemlendirmeler yapmışlardır. Bu da tarihsel olayları anlamada farklı bakış açıları sunar.

İnsanlığın ilk izlerini araştırırken arkeolojik bulgular çok önemlidir. Yaklaşık 2,5 milyon yıl önce dünya buzlarla kaplıydı ve yerleşim izlerine pek rastlanmaz. Ancak bundan 12 bin yıl önce, Anadolu'nun güneydoğusunda ve Mezopotamya'da ilk yerleşmelerin ortaya çıktığı görülür.

Merak Ediyor musun? Yazı icat edilmeden önceki dönemler nasıl aydınlatılıyor? Arkeologlar toprağın altındaki kalıntıları katman katman inceleyerek, insanlığın geçmişine ışık tutuyorlar. Bir çömlek parçası bile, binlerce yıl önceki insanların yaşamları hakkında ipuçları verebilir!