Türklerden Önce Anadolu'nun Durumu ve İlk Türk Akınları

Anadolu, Türkler gelmeden önce Bizans-Sasani savaşları yüzünden oldukça harap durumdaydı. Güvenlik sorunları nedeniyle halk şehirlere göç etmiş, özellikle Doğu Anadolu'da nüfus büyük ölçüde azalmıştı. Bölgede çoğunlukla Rumlar, Ermeniler ve Süryaniler yaşıyordu.

İlk Türk akınları MS 4. yüzyılda Hunlarla başlamıştır. Hunların bir kolu Balkanlara ilerlerken diğer kolu Kayseri üzerinden Suriye'ye inmiş, daha sonra Kafkaslar üzerinden geri dönmüşlerdir. 6. yüzyılda ise Sabirler Ankara, Konya ve Kayseri civarına kadar ilerlemişlerdir.

Anadolu'ya yerleşme amacıyla yapılan ilk akınlar ise Oğuz Türkleri ile başlamıştır. Selçuklu akınları Çağrı Bey'in keşif seferiyle başlamış, Tuğrul Bey döneminde İbrahim Yinal ve Kutalmış komutasında sistemli şekilde sürdürülmüş, 1071 Malazgirt Zaferi ile perçinlenmiştir.

Bilgi Notu: Malazgirt Zaferi, Anadolu'nun kapılarını Türklere açmış ve "yurt edinmek amacı" ile kitleler halinde Anadolu'ya göç başlamıştır. Bu nedenle bu zafer, Türkiye tarihinin başlangıcı kabul edilir.

Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri

Türkiye Tarihi, Oğuzların 1071'den sonra Anadolu'yu yurt edinmesiyle başlar ve günümüze kadar devam eder. Bu süreç beş dönemde incelenir: İlk Beylikler Dönemi, Türkiye Selçuklu Devleti Dönemi, İkinci Beylikler Dönemi, Osmanlı Devleti Dönemi ve Türkiye Cumhuriyeti Dönemi.

Malazgirt Savaşı'ndan sonra, Büyük Selçuklu sultanları Alparslan ve Melikşah Anadolu'nun fethi görevini Selçuklu prenslerine ve komutanlara bıraktılar. Bu komutanlar fethettikleri topraklarda Büyük Selçuklulara bağlı beylikler kurdular.

Danişmentliler (1080-1178), Danişmentoğlu Ahmet Gazi tarafından Sivas merkezli kuruldu. Bizanslılar, Haçlılar ve Ermenilerle savaştılar. Sivas, Malatya ve Kayseri kollarına ayrılan beylik, sonunda II. Kılıç Arslan tarafından Türkiye Selçuklularına katıldı.

Not: Danişmentliler, Türkiye Selçuklu Devleti'ne katılan ilk Türk Beyliği olup, Tokat'ın Niksar ilçesinde Yaağıbasan Medresesi Türkiye'de inşa edilen ilk medresedir!

İlk Türk Beyliklerinin Devamı

Saltuklular (1072-1202), Malazgirt Savaşı'ndan sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliğidir. Alparslan'ın komutanlarından Emir Kasım Saltık tarafından Erzurum'da kurulmuştur. Haçlılarla ve Gürcülerle mücadele ettiler. Beylik, Türkiye Selçuklu Sultanı Rükneddin Süleyman Şah tarafından ortadan kaldırıldı.

Mengücekler (1072-1228), Mengücek Gazi tarafından Erzincan, Kemah ve Divriği yörelerinde kuruldu. Anadolu'nun Türkleşmesine ve Türk-İslam kültürünün gelişmesine önemli katkı sağladılar. Erzincan ve Divriği olmak üzere iki kola ayrıldılar. I. Alaeddin Keykubat tarafından beyliğe son verildi.

Artuklular (1072-1202), Artuk Bey'in oğulları Sökmen ve İlgazi tarafından Güneydoğu Anadolu'da kuruldu. Hasankeyf, Mardin ve Harput olmak üzere üç kolda yaşadılar. En önemli eserleri arasında Malabadi Köprüsü ve Mardin Ulu Cami sayılabilir.

Önemli Not: Mengücekler, Türkiye Selçuklularına katılan son beylik olup, onların alınmasıyla Anadolu Türk birliği ilk kez tam olarak sağlanmıştır.

Çaka Beyliği ve Diğer Türk Beylikleri

Çaka Beyliği (1081-1093), Bizans'ın esaretinden kurtulan Çaka Bey tarafından İzmir'de kurulmuştur. Güçlü bir donanma kuran Çaka Bey, Ege adalarını fethetti ve Bizans'a karşı başarılı deniz savaşları yaptı. İstanbul'u almak için Türkiye Selçuklu Sultanı I. Kılıçaslan ve Peçeneklerle ittifak kurdu, ancak Bizans'ın entrikaları sonucu damadı Kılıçaslan tarafından öldürüldü.

Diğer önemli beylikler: Sökmenliler $Van-Ahlat$, İnaloğulları (Diyarbakır), Çubukoğulları (Harput), Dilmaçoğulları (Bitlis), İnancoğulları (Denizli) ve Tanrıvermişoğulları (Efes).

İlk Türk Beyliklerinin Türk Tarihindeki Önemi:

• Anadolu'nun fethini tamamladılar
• Bölgenin Türkleşmesini sağladılar
• Türk-İslam dünyasını Bizans, Haçlı ve diğer düşmanlara karşı korudular
• Anadolu'daki yerlere Türkçe adlar verdiler
• Cami, kervansaray, han, hamam gibi yapılarla imar faaliyetlerinde bulundular

Bilgi Notu: Bu beyliklerin her biri Anadolu'nun farklı bölgelerinde hüküm sürmüş, kendi mimari tarzlarını geliştirmiş ve Anadolu'nun kültürel zenginliğine katkıda bulunmuştur.

Türkiye Selçuklu Devleti: Kuruluş ve Yükseliş Dönemi

Türkiye Selçuklu Devleti tarihini üç ana bölümde inceleyebiliriz: Kuruluş Dönemi (Haçlı Seferleri), Yükselme Dönemi (Kösedağ Savaşı'na kadar) ve Dağılma-Yıkılış Dönemi.

Kuruluş Dönemi: Anadolu Fatihi olarak bilinen Kutalmış oğlu Süleyman Şah tarafından başkent İznik olmak üzere 1077'de kurulmuştur. Süleyman Şah, Suriye Selçuklu Sultanı Tutuş ile savaşta yenilmiş ve ölmüştür. Mezarı Suriye'deki Caber Kalesi'ndedir.

Süleyman Şah'ın ardından I. Kılıçaslan tahta geçmiştir. Onun döneminde Haçlı Seferleri başlamış, taktik değiştirerek Haçlıları pusu ve yıpratma saldırılarıyla zayıflatmıştır. Bu dönemde başkent İznik'ten Konya'ya taşınmıştır.

Yükselme Dönemi: II. Kılıçaslan döneminde Miryakefalon Savaşı (1176) ile Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan atma umutları son bulmuştur. Bu zafer "yurt tutan savaş" olarak nitelendirilir.

I. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde Samsun ve Antalya alınmış, denizciliğe önem verilmiş ve Venediklilerle ilk uluslararası ticaret antlaşması yapılmıştır.

Tarihi Gerçek: Miryakefalon Savaşı'ndan sonra Avrupalılar Anadolu'ya "TÜRKİYE" (Türk Yurdu) demeye başlamışlardır. Bu zafer, Türklerin Anadolu'ya kalıcı olarak yerleştiğinin kanıtıdır.

Türkiye Selçuklu Devleti: Alaeddin Keykubat Dönemi

I. Alaeddin Keykubat dönemi, Anadolu Selçuklularının en parlak dönemidir. Alanya'yı (Kalonoros) fethederek tersane yaptırmış ve denizciliğe önem vermiştir. Kırım'daki Sudak'ı ele geçirerek İpek Yolu'nun Karadeniz'e açılan önemli kapısına sahip olmuştur.

Yassı Çemen Savaşı (1230): Moğolların önünden kaçan Harzemşahlar Ahlat'ı almak isteyince, I. Alaeddin Eyyubilerle anlaşarak onları yenmiştir. Savaş sonucunda Harzemşahlar tarih sahnesinden silinmiş, ancak Moğollar ile Türkiye Selçukluları komşu olmuştur.

Alaeddin Keykubat, siyasi dehasıyla kendi döneminde Moğolların Anadolu'ya girişini engellemiştir. Ancak onun ölümünden sonra başlayan entrikalar ve Baba İshak isyanı, devletin zayıflamasına yol açmıştır.

Devlet Yönetim Yapısı:

• Divan-ı Saltanat: Vezir-i Azam başkanlığında toplanan büyük divan
• Divan-ı İstifa: Maliye işlerine bakan divan (Başkanı: Müstevfi)
• Divan-ı Tuğra: Devletin iç ve dış yazışmalarını yürüten divan
• Divan-ı Arz: Askerlik işlerine bakan divan
• Divan-ı İşraf: Mali ve idari işleri teftiş eden divan

Unutmayın: Selçuklularda saray ve divan teşkilatı İran-İslam etkisiyle şekillenmiş, ancak özünde Türk devlet geleneğini sürdürmüştür.

Türkiye Selçuklu Devleti: Ordu Teşkilatı

Türkiye Selçuklu ordusunu beş ana unsur oluşturuyordu:

1. Hassa Askerleri: Doğrudan sultana bağlı, iyi eğitimli özel birliklerdi. Devlet hazinesinden maaş alırlardı.

2. İkta Askerleri: Devlet adamları ve askerler, kendilerine ikta olarak verilen topraklardan elde ettikleri gelirle besledikleri askerlerdi.

3. Türkmenler: Başlangıçta ordunun asıl unsurlarıydı, sonraları sınırlara yerleştirilerek (Uç Beyliği) savaş zamanında orduya katılan boy askerleri (Alpler) oldular.

4. Eyalet Askerleri: Melik ve eyalet valilerinin kontrolündeki askerlerdi.

5. Yardımcı Kuvvetler: Selçuklulara bağlı devlet ve beyliklerin savaş zamanında gönderdiği birlikler.

Sosyal Hayat: Türkiye Selçuklularında sosyal tabakalaşma yoktu. Halk üç gruba ayrılırdı:

• Şehirliler: Ticaret ve zanaatla uğraşanlar
• Köylüler: Temel geçim kaynağı tarım olanlar
• Konar-göçerler: Henüz yerleşik yaşama geçmeyen, hayvancılıkla uğraşanlar

Dikkat: İkta sistemi, Osmanlı'daki tımar sisteminin temelini oluşturur. İkta sisteminde topraklar daha büyük parçalar halinde verilirken, tımar sisteminde daha küçük parçalara bölünmüştür.

Türkiye Selçuklu Devleti: Ekonomik Yapı

Türkiye Selçukluları döneminde ana geçim kaynağı tarım olmuştur. Toprak sistemi dört bölüme ayrılırdı:

1. Has arazi: Sultana, ailesine ve yakınlarına verilen topraklar
2. İkta arazi: Meliklere, emirlere ve komutanlara hizmet karşılığı verilen araziler
3. Mülk arazi: Kişilere ait, satılabilen ve miras bırakılabilen topraklar
4. Vakıf arazi: Dini ve sosyal kurumların yapım ve bakım masrafları için ayrılan araziler

İkta sisteminin uygulanmasıyla:

• Göçebe Oğuzlar yerleşik yaşama geçirilerek huzur sağlanmıştır
• Hazineden para çıkarılmadan büyük bir ordu elde edilmiştir
• Toprakların sürekli ve verimli işlenmesi sağlanmıştır
• Taşrada otorite ve güvenlik sağlanmıştır

Ticaret: Selçuklu esnafı "Fütüvvet" denilen dini-iktisadi bir teşkilat kurmuşlardır. Her zanaat kolu bir "Lonca"ya bağlıydı. Bu sistem sayesinde üretici ve tüketici korunur, üretim kalitesi kontrol edilirdi.

İlginç Bilgi: Selçuklular, dünyada ilk kez tüccarların mallarına "devlet sigortası" uygulamışlardır! Kervansaraylarda üç güne kadar konaklamayı ücretsiz yaparak ticareti teşvik etmişlerdir.

Türkiye Selçuklu Devleti: Bilim ve Kültür Hayatı

Türkiye Selçukluları döneminde Konya'da yaşayan Mevlana Celaleddin-i Rumi meşhur Mesnevi'sini kaleme almış, Yunus Emre ise Türkçe tasavvufi şiirler yazmıştır.

Selçuklular Anadolu'da kalıcı eserler bıraktılar. Konya, Kayseri, Aksaray, Niğde'deki eserlerin çoğu bu dönemden kalmıştır. Bu eserler arasında:

• Han: Şehirlerde alt katı dükkân, üst katı konaklama yeri olan yapılar
• Kervansaray: Ticaret yolları üzerinde kervanların konakladığı yerler
• Medrese: Eğitim veren okullar
• Darüşifa: Hastane olarak hizmet veren yerler
• Külliye: Cami etrafında birden çok işleve sahip yapılar
• Kümbet: Çatısı külah biçimli anıt mezarlar
• İmarethane: Yoksullara yemek verilen aşevleri

Sanat Dalları: İslam'da resim ve heykel sanatı fazla gelişmemiş, bunun yerine minyatür, hattatlık, çinicilik ve oymacılık gibi süsleme sanatları gelişmiştir.

Önemli Not: 1205 yılında yapılan Gevher Nesibe Darüşifası, Türkiye Selçuklularının ilk tıp okulu olup, günümüz Erciyes Üniversitesi'nin temelidir.

Haçlı Seferleri ve Sebepleri

Haçlı Seferleri, Hıristiyan dünyasının Kudüs'ü almak bahanesiyle İslam dünyasına karşı düzenlediği seferlerdir. 11. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar sürmüş, özellikle Türkiye Selçuklu Devleti ve Eyyubi Devleti bu seferlere karşı mücadele etmiştir.

Haçlı Seferlerinin Sebepleri:

1. Ekonomik Sebepler:

   • Fakir Avrupa'nın Doğu'nun zenginliklerine ulaşmak istemesi
   • Önemli ticaret yollarının Türklerin elinde olması
   • Bazı derebeylerin daha fazla zenginlik kazanmak istemesi

2. Dini Sebepler:

   • Kudüs ve çevresini Müslümanların elinden almak istemeleri
   • Papa'nın seferlere katılanlara cennet vaat etmesi
   • Katolik Papa'nın Ortodoks kilisesini kontrolü altına almak istemesi

3. Siyasi Sebepler:

   • Bizans'ın Avrupa'dan yardım istemesi
   • Türklerin Anadolu, Suriye, Filistin ve Mısır'ı alarak Avrupa'yı tehdit etmesi

İlginç Bilgi: I. Haçlı Seferi'ne katılanların sayısı 600.000 iken, Kudüs'e ulaşabilenlerin sayısı sadece 50.000 kadardı! Türkler, pusular ve yıpratma taktikleriyle Haçlı ordularına büyük kayıplar verdirmişti.