Ders Kapağı

Bu 7. sınıf fen bilimleri ders notları, uzay araştırmalarından hücrelere kadar birçok konuyu içeriyor. Barış ZEREN öğretmen tarafından hazırlanmış bu kapsamlı kaynak, sınavlarınızda size çok yardımcı olacak.

fenbilim.net sitesinden alınan bu notların 20.0.2 sürümü ile güncel bilgilere erişebilirsiniz. Bu notlar hem uzay bilimlerini hem de biyolojiyi bir arada öğrenmenize imkan sağlıyor.

Uzay Araştırmaları ve Teknolojileri

Teleskop 17. yüzyılda icat edildikten sonra uzay araştırmaları hızla gelişti. Artık sadece teleskopla değil, uzay mekikleri, uzay sondaları ve yapay uydular ile uzayı keşfediyoruz.

Uluslararası Uzay İstasyonu bir futbol sahası büyüklüğünde ve Dünya'dan çıplak gözle görülebiliyor. İçindeki astronotlar deney yapıp uzayı araştırıyor. Uzay roketleri yakıt yakarak ilerlerken, uzay mekikleri roket gibi kalkar ama uçak gibi iner.

Türkiye'nin uzayda Türksat 3A, 4A, 4B haberleşme uyduları ile Göktürk 1, 2 ve Rasat gözlem uyduları bulunuyor. Rasat, Türkiye'de üretilen ilk yerli gözlem uydusu olması bakımından özel bir yere sahip.

Bilgin Artsın: Uzay teknolojisi sayesinde günlük hayatta kullandığımız teflon, su arıtma cihazı, tükenmez kalem ve kalp pili gibi birçok araç geliştirildi!

Uzay Kirliliği ve Teleskop Teknolojisi

Uzay kirliliği işlevini yitirmiş uydu ve uzay aracı parçalarından oluşuyor. Bu kirlilik astronotlara zarar verebilir ve temizlenmesi çok zor. Çözüm olarak ömrünü tamamlayan uyduların Dünya'ya geri dönmesi sağlanmalı.

Teleskop uzaktaki cisimleri yakındaymış gibi gösteren araçtır. Hans Lippershey icat etse de Galileo Galilei astronomide kullanılabilir ilk teleskobu yaptı. Hubble uzay teleskobu atmosferin olumsuz etkilerinden kaçmak için uzayda bulunuyor.

Astronomi (gök bilimi) evren ve gök cisimlerini inceleyen bilim dalıdır. Ali Kuşçu, Uluğ Bey ve Takiyüttin ünlü Türk astronomlarıdır. Astronomi bilimken astroloji kehanet sanatıdır, ikisini karıştırmayın!

Önemli: Rasathaneler (gözlem evleri) şehir ışıklarından uzak, yüksek ve az bulutlu yerlerde kurulur. Ülkemizdeki en ünlü rasathane Antalya Toros Dağları'ndadır.

Uzay İlkleri ve Bilim İnsanları

Uzaya giden ilk insan 1961'de Rus Yuri Gagarindi. Neil Armstrong ise 1969'da Ay'a ilk ayak basan kişi oldu. Astronotlar özel uzay kıyafetleri giyer; bu kıyafetler zararlı ışınlardan korur ve vücut sıcaklığını sabit tutar.

Ali Kuşçu Ay'ın ilk haritasını yapmış ve İstanbul'un enlem-boylamını hesaplamıştır. Takiyüddin İstanbul'da ilk rasathaneyi kurmuş. Galileo Güneş lekelerini gözlemlemiş ve Jüpiter'in dört uyduşunu görmüş.

Kopernik Dünya'nın Güneş etrafında döndüğünü, Kepler ise gezegenlerin eliptik yörüngede hareket ettiğini keşfetti. Bu bilim insanlarının katkıları sayesinde evren hakkındaki bilgimiz günden güne artıyor.

İlk Bilgiler: Dünya'nın ilk yapay uydusu 1957'de fırlatılan Sputnik 1. Uzayda ilk canlı ise Layka adındaki köpekti.

Yıldızlar ve Galaksiler

Yıldızlar gaz ve toz bulutlarından (nebula) doğar, yaşar ve ölürler. Hidrojenin helyuma dönüşümüyle enerji üretip ısı ve ışık yayarlar. Güneş orta büyüklükte sarı bir yıldız ve yaklaşık 5 milyar yaşında.

Yıldızların renkleri sıcaklıklarını gösterir: kırmızı yıldızlar soğuk, sarılar orta sıcaklıkta, mavi-beyazlar çok sıcak. Sirius gece görülen en parlak yıldız. Büyük yıldızlar süpernova patlaması geçirip kara delike dönüşebilir.

Bulutsu (Nebula) uzaydaki gaz ve toz bulutlarıdır; yıldızlar burada doğar. Orion, Kartal ve Tarantula ünlü bulutsulardır. Galaksiler yıldızlar, gezegenler ve gaz bulutlarından oluşan dev sistemlerdir.

Harika Bilgi: Samanyolu galaksimiz 100 bin ışık yılı çapında! Güneş sistemimiz bu galaksinin "avcı" kolunda bulunuyor.

Takım Yıldızları ve Kuyruklu Yıldızlar

Takım yıldızları gökyüzünde görünüm olarak bir arada bulunan yıldız gruplarıdır. Büyükayı, Küçükayı, Orion bilinen takım yıldızları. Kutup yıldızı Küçükayı'nın kepçe sapında bulunur ve bize kuzey yönünü gösterir.

Kuyruklu yıldızlar aslında yıldız değil, donmuş buz ve toz parçacıklarıdır. "Kirli kartopu" diye de adlandırılır. Güneş'e yaklaştıkça ısınıp kuyruk oluştururlar. Halley en meşhur kuyruklu yıldızdır ve 75,3 yılda bir görülür.

Meteorlar atmosfere giren küçük uzay parçacıklarıdır. Atmosferde yanarak yıldız kayması oluştururlar. Yeryüzüne ulaşanlara gök taşı denir ve çukurlar oluştururlar.

Eğlenceli Gerçek: Kuyruklu yıldızların isimleri onları ilk keşfeden kişilerden gelir. En son 2020'de Neowise kuyruklu yıldızı görüldü!

Işık Yılı ve Evrenin Oluşumu

Işık yılı zaman değil uzaklık birimidir! Işığın boşlukta bir yılda aldığı mesafedir (yaklaşık 10 trilyon km). Yıldızlar ve gezegenler arasında önemli farklar var: yıldızlar ışık yapar, gezegenler yansıtır.

Uzay Dünya dışındaki tüm boşluktur. Evren ise her şeyi içine alan büyük sistemdir: Evren = Dünya + Uzay. Evrenin nasıl oluştuğu konusunda iki ana görüş vardır.

Newton evrenin hep aynı kaldığını düşünürken, Big Bang teorisi evrenin 13,8 milyar yıl önce büyük bir patlamayla oluştuğunu savunur. Georges Lemaitre 1927'de bu teoriyi ortaya attı, Edwin Hubble'ın galaksilerin uzaklaştığını keşfi bu görüşü destekledi.

Şaşırtıcı: Yıldız kayması hiç yanmıyor aslında! Meteorların atmosferde sürtünmeden ışık çıkarması bu güzel görüntüyü yaratıyor.

Hücrenin Temel Yapısı

Hücre canlıların en küçük yapı taşıdır ve canlı özelliği gösterir. Çıplak gözle görülemez, mikroskop gerekir. Solunum, büyüme gibi yaşamsal olaylar hücrelerde gerçekleşir.

Hücre zarı hücreyi korur ve madde alışverişini kontrol eder. Üzerindeki porlar sayesinde seçici geçirgendir. Hücre duvarı sadece bitkilerde bulunur, hayvan hücrelerinde yoktur. Selülozdan yapılmış sert bir yapıdır.

Sitoplazma hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran jelimsi maddedir. İçinde organeller bulunur: Endoplazmik retikulum madde taşıma sistemi, Golgi cisimciği salgı üretimi, mitokondri enerji üretimi yapar.

Kolay Hatırla: Mitokondri hücrenin enerji santralidir! Enerji harcanan yerlerde (kas, sinir hücreleri) daha fazla bulunur.

Organeller ve Çekirdek

Lizozom hücredeki atıkları temizleyen "temizlik görevlisi"dir. Ribozom en küçük organel olup protein üretir. Sentrozom hücre bölünmesinde görevli, sadece hayvan hücrelerinde bulunur.

Koful depolama yapısıdır; hayvan hücrelerinde küçük, bitki hücrelerinde büyük. Plastitlerin üç çeşidi var: Kloroplast (yeşil, fotosentez), Kromoplast (renkli), Lökoplast (renksiz, depo).

Çekirdek hücrenin yöneticisidir. İçinde DNA bulunur. DNA'nın üzerindeki görev birimleri genlerdir. Hücre bölünmesi sırasında DNA kısalıp kromozomu oluşturur. Her canlının kendine özgü kromozom sayısı vardır.

Önemli Fark: Gelişmiş hücreler ökaryot (çekirdekli), bakteriler prokaryot (çekirdeksiz) olarak adlandırılır.

Bitki-Hayvan Hücresi Farkları ve Hücre Tarihi

Bitki ve hayvan hücresi arasında 6 temel fark var: Bitki hücresinde kloroplast ve hücre duvarı var, hayvan hücresinde sentrozom var. Bitki hücresi köşeli, hayvan hücresi yuvarlak. Bitki hücresindeki kofal büyük, hayvan hücresindekiler küçük.

Robert Hooke hücreyi ilk keşfeden kişi, şişe mantarındaki küçük odaları gördü. Anton Van Leeuwenhock mikroskopla ilk canlı hücreleri izledi. Rudolf Virchow hücre teorisine son şeklini verdi.

Hücre teorisi üç ana ilkeye dayanır: Tüm canlılar hücreden oluşur, hücre en küçük yapı birimi, hücreler bölünerek çoğalır. Çok hücreli canlılarda hücre→doku→organ→sistem→organizma sıralaması vardır.

Başarı İpucu: Hücre konusunu anlamak için organellerin görevlerini ezberlemek yerine, hücreyi küçük bir şehir gibi düşünün. Her organel farklı bir görev yapıyor!