MEVSİMLERİN OLUŞUMU

Dünya, geoid şeklinde (kutuplardan basık, ekvatordan şişkin) bir gezegendir ve Güneş etrafında elips şeklinde bir yörüngede dolanır. Kendi ekseni etrafında dönmesi sonucunda gece-gündüz oluşurken, Güneş'in etrafında dolanması ise mevsimlerin oluşmasına neden olur.

Dünya'nın kendi etrafında bir tam dönüşü 24 saat sürerken, Güneş etrafında tam bir dolanımı 365 gün 6 saatte tamamlanır. Bu süre bir yıla denk gelir.

Dünya üzerinde önemli noktalar bulunur. Kuzey Yarım Küre'de Yengeç Dönencesi, Güney Yarım Küre'de ise Oğlak Dönencesi vardır. Bu dönenceler, Güneş ışınlarının dik düşebildiği en uzak noktalardır.

Biliyor muydun? Dünya Güneş'e bazı aylarda daha yakın olmasına rağmen, mevsimlerin oluşumunda etkili olan şey Güneş'e olan uzaklık değil, Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısıdır!

MEVSİM DEĞİŞİMLERİNİN NEDENLERİ

Mevsimlerin oluşmasının en önemli nedeni, Güneş ışınlarının yeryüzüne gelme açısının değişmesidir. Bu açı değiştikçe, birim yüzeye düşen ışık enerjisi miktarı da değişir ve bu farklı sıcaklıklara yol açar.

Mevsimlerin oluşmasını etkileyen iki temel faktör vardır:

• Dünya'nın Güneş etrafında dolanması (yıllık hareketi)
• Dünya'nın dönme ekseninin 23° 27' eğik olması

Dünya iki yarım küreye ayrılır: Kuzey Yarım Küre ve Güney Yarım Küre. Bu iki yarım kürede mevsimler birbirinin tersi olarak yaşanır. Yani biz Türkiye'de yaz mevsimini yaşarken, Avustralya'da kış mevsimi yaşanır.

Önemli not: Mevsimler, Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığından değil, eksen eğikliğinden dolayı oluşur. Bu yüzden Güneş'e en yakın olduğumuz zamanda bile kış mevsimi yaşayabiliriz!

EKSEN EĞİKLİĞİ VE SONUÇLARI

Dünya'nın yörünge ekseni ile kendi ekseni arasında 23° 27'lik bir açı vardır. Buna eksen eğikliği denir. Bu eğiklik, mevsimlerin oluşmasında en önemli faktördür.

Eksen eğikliği sayesinde yıl boyunca Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açıları değişir. Dik açıyla ışık alan yarım küre yaz mevsimini yaşarken, eğik açıyla ışık alan yarım küre kış mevsimini yaşar.

Eksen eğikliğinin sonuçları çok önemlidir:

• Mevsimlerin oluşması
• Gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesi
• Yıl boyunca sıcaklık değişimlerinin yaşanması
• Güneşin doğuş ve batış saatlerinin değişmesi

Düşün bakalım: Eğer Dünya'nın eksen eğikliği olmasaydı, mevsimler olmazdı ve Güneş ışınları her zaman sadece Ekvator'a dik düşerdi. Gece ve gündüz süreleri her yerde eşit olurdu!

BİRİM YÜZEYE DÜŞEN ENERJİ

Güneş ışınlarının yer yüzüne düşme açısı, birim yüzeye düşen enerji miktarını belirler. Dik gelen ışınlar dar bir alana yoğunlaşırken, eğik gelen ışınlar daha geniş bir alana yayılır.

Yaz mevsiminde Güneş ışınları:

• Yeryüzüne daha dik gelir
• Yüzeyle geniş açı yapar
• Dar bir alanı aydınlatır
• Birim yüzeye düşen enerji miktarı fazladır

Kış mevsiminde Güneş ışınları:

• Yeryüzüne eğik gelir
• Yüzeyle dar açı yapar
• Geniş bir alanı aydınlatır
• Birim yüzeye düşen enerji miktarı azdır

Mevsimler, Dünya'nın dört önemli konumuna göre belirlenir: 21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül ve 21 Aralık. Bu tarihlerde Güneş ışınlarının geliş açısı değişir ve mevsim geçişleri yaşanır.

İpucu: Ekvator'a Güneş ışınları daha dik düştüğü için orada her zaman sıcak iklim görülür. Kutuplara gidildikçe ışınlar daha eğik geldiğinden soğuk iklim hakim olur.

ÖNEMLİ TARİHLER: 21 HAZİRAN VE 23 EYLÜL

21 Haziran (Gün dönümü): Güneş ışınları Kuzey Yarım Küre'deki Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. Bu tarihte Kuzey Yarım Küre'de yaz, Güney Yarım Küre'de ise kış mevsimi başlar.

Bu tarihte Kuzey Yarım Küre'de yılın en uzun gündüzü ve en kısa gecesi yaşanırken, Güney Yarım Küre'de en kısa gündüz ve en uzun gece yaşanır.

23 Eylül (Ekinoks): Güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik gelir. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ise ilkbahar başlar.

Ekinoks tarihinde Dünya'nın her yerinde gece-gündüz süreleri eşittir (12 saat). Bu tarihten sonra Kuzey Yarım Küre'de gündüzler kısalır, geceler uzar; Güney Yarım Küre'de ise tam tersi olur.

Hatırla: Türkiye Kuzey Yarım Küre'de bulunduğu için 21 Haziran'da yaz mevsimi başlar ve en uzun gündüz bu tarihte yaşanır!

ÖNEMLİ TARİHLER: 21 ARALIK VE 21 MART

21 Aralık (Gün dönümü): Güneş ışınları Güney Yarım Küre'deki Oğlak Dönencesi'ne dik gelir. Bu tarihte Güney Yarım Küre'de yaz, Kuzey Yarım Küre'de ise kış mevsimi başlar.

Bu tarihte Kuzey Yarım Küre'de yılın en uzun gecesi ve en kısa gündüzü yaşanır. Güney Yarım Küre'de ise en uzun gündüz ve en kısa gece görülür.

21 Mart (Ekinoks): Güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik gelir. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlar.

21 Mart'ta tıpkı 23 Eylül gibi, Dünya'nın her yerinde gece-gündüz süreleri eşittir (12 saat). Bu tarihten sonra Kuzey Yarım Küre'de gündüzler uzamaya, geceler kısalmaya başlar.

Önemli not: Güneş ışınları yılda sadece bir kez her bir dönenceye, ama yılda iki kez Ekvator'a dik açıyla düşer. Bu yüzden Ekvator'da yılda iki kez gece-gündüz eşitliği yaşanır!

ÖNEMLİ TARİHLER ÖZET TABLOSU

Aşağıdaki tabloda mevsimlerin ne zaman başladığını ve her yarım kürede ne yaşandığını kolayca görebilirsin:

Güneş ışınlarının açısı önemlidir! Güneş ışınlarının yüzeyle yaptığı açı büyüdükçe:

• Gölge boyu kısalır
• Birim alana düşen ısı enerjisi artar
• Sıcaklık daha fazla yükselir
• Gündüzler uzar, geceler kısalır

Sınav ipucu: Eğer bir bölgede gölge boyu kısalıyorsa, o bölgede ilkbahardan yaza veya kıştan ilkbahara geçiş yaşanıyor olabilir. Gölge boyu uzuyorsa tam tersi!

GÖLGE BOYU

Gölge boyu, Güneş ışınlarının gelme açısıyla doğrudan ilişkilidir. Bir cismin üzerine Güneş ışınları dik gelirse gölge oluşmaz. Güneş ışınları eğik geldikçe gölge boyu uzar.

Gölge boyu değişimleri:

• Ekvator'da 21 Mart ve 23 Eylül'de öğle vakti gölge oluşmaz (Güneş tam tepede)
• Yengeç Dönencesi'nde 21 Haziran'da gölge oluşmaz
• Oğlak Dönencesi'nde 21 Aralık'ta gölge oluşmaz

Gölge boyları farklı bölgelerde farklı tarihlerde değişir. Örneğin 21 Aralık'ta:

• Yengeç Dönencesi'nde gölge boyu maksimum olur
• Oğlak Dönencesi'nde gölge oluşmaz
• Ekvator'da gölge boyu orta seviyededir

Günlük hayatta uygula: Öğle vakti gölgene bak! Uzunsa kış mevsimine yakınsın, kısaysa yaz mevsimine yakınsın demektir. Gölgen neredeyse yoksa, Güneş tam tepende demektir!