İnsanda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Canlılar kendilerine benzer yavrular oluşturarak nesillerini devam ettirirler. Bu olaya üreme denir. Bir canlı üreyemese de yaşayabilir, ama nesillerini devam ettiremez.

Erkek üreme sisteminde testisler vücut dışında yer alır. Bunun nedeni spermlerin gelişmesi için vücut sıcaklığından 1-2 derece düşük sıcaklığa ihtiyaç duymasıdır. Testisler sperm ve testosteron hormonu üretir. Spermin vücut dışına çıkmasını penis sağlar.

Dişi üreme sisteminde yumurtalıklar yumurta hücresi üretir. Döllenme, yumurta kanalında gerçekleşir. Döl yatağı (rahim) zigotun yerleşip geliştiği organdır. Vajina ise döl yatağı ile dış ortam arasında bağlantı sağlar.

Biliyor musun? Yumurta hücresi insan vücudundaki en büyük hücredir ve içinde bebeğin ilk gelişimi için yeterli besin bulunur!

Üreme hücrelerinin özellikleri birbirinden farklıdır. Spermler küçük, hareketli ve milyonlarca üretilirken, yumurta hücresi büyük, hareketsiz ve her dönemde sadece bir tane üretilir. Spermin baş, boyun ve kuyruk kısımları varken, yumurta içinde bol miktarda besin bulundurur.

Döllenme ve Gebelik Süreci

Spermler döl yolundan yumurta hücresine doğru zorlu bir yolculuğa çıkar. Milyonlarca spermden sadece birkaç yüzü yumurta hücresine ulaşabilir ve bunlardan sadece biri yumurtayı dölleyebilir.

Döllenmiş yumurtaya zigot denir. Zigot hızla bölünerek embriyo adını alır ve döl yatağına tutunur. Anne ve embriyo arasında plesenta adı verilen bir yapı oluşur. Bu yapı bebeğin beslenme ve oksijen ihtiyacını karşılar. Embriyo 2 aydan sonra fetüs adını alır.

Eğer döllenme gerçekleşmezse yumurta hücresi bir miktar kanla birlikte dışarı atılır. Buna adet döngüsü denir.

Önemli! Hamilelik süresince sigara, alkol ve zararlı alışkanlıklardan uzak durulmalı, ilaçlar mutlaka doktor kontrolünde kullanılmalıdır.

Hamilelik sırasında anne sağlıklı beslenmeli, düzenli egzersiz yapmalı ve stres kaynaklarından uzak durmalıdır. Radyasyon ve röntgen çekiminden kaçınılmalıdır. Bebeğin sağlıklı gelişimi için doktor kontrolü çok önemlidir. Normal bir hamilelik yaklaşık 40 hafta sürer ve sonunda bebek dünyaya gelir.

Bitki ve Hayvanlarda Üreme

Canlılarda üreme eşeyli ve eşeysiz olmak üzere iki çeşittir. Eşeysiz üremede tek bir canlıdan yeni bireyler oluşur ve üreme hücreleri kullanılmaz. Oluşan yavrular ana canlı ile tamamen aynı özelliklere sahiptir.

Eşeysiz üreme çeşitleri oldukça ilginçtir. Bölünme ile amip ve bakteri gibi tek hücreliler iki eşit parçaya ayrılır. Tomurcuklanmada ise ana canlının vücudunda bir çıkıntı oluşur ve bu çıkıntı gelişerek yeni bir canlı halini alır. Hidra ve bira mayası bu şekilde çoğalır.

Hayvanlarda kopan parçanın yerine yenisinin gelmesine rejenerasyon denir. Deniz yıldızı ve planarya gibi canlılarda kopan parçadan yeni bir canlı oluşabilir. Bitkilerde vejatatif üreme görülür; dal, yaprak veya kökten yeni bitkiler oluşabilir.

Harika bir bilgi! Deniz yıldızının tek bir kolu koptuğunda, hem o koldan yeni bir deniz yıldızı oluşabilir hem de ana canlı kopan kolunu yenileyebilir!

Şapkalı mantarlar ve eğrelti otu gibi canlılar sporla ürer. Eşeyli üreme ise dişi ve erkek üreme hücrelerinin birleşmesiyle gerçekleşir. Bu tür üreme canlılarda çeşitliliğe neden olur.

Bitkilerde Üreme ve Gelişme

Bitkiler çiçekli ve çiçeksiz olarak iki gruba ayrılır. Çiçeksiz bitkiler (kara yosunu, eğrelti otu) daha basit yapılıdır ve tohum oluşturmazlar. Çiçekli bitkilerde ise üreme organı çiçektir.

Çiçeğin birçok önemli kısmı vardır. Erkek organ başçık ve sapçıktan oluşur. Başçıkta polenlerin içinde erkek üreme hücreleri bulunur. Dişi organ ise dişicik tepesi, dişicik borusu ve yumurtalıktan oluşur. Yumurtalığın içinde dişi üreme hücresi yer alır.

Tozlaşma, polenlerin rüzgar, su veya hayvanlar aracılığıyla dişicik tepesine taşınmasıdır. Dişicik tepesine gelen polen çekirdekleri, dişicik borusundan ilerleyerek yumurtalığa ulaşır. Polen çekirdeğinin yumurta ile birleşmesine döllenme denir ve döllenmiş yumurtaya zigot adı verilir.

Düşündün mü? Domates, biber ve elma gibi meyveler aslında çiçeğin yumurtalığının gelişmesiyle oluşur, bu yüzden botanik açıdan hepsi meyvedir!

Tohum uyku halindedir ve su, oksijen ve uygun sıcaklık şartları sağlandığında çimlenir. Tohumlar rüzgarla uçarak, suda yüzerek, hayvanlara yapışarak, patlayarak veya hayvanlar tarafından yenilerek uzak yerlere taşınabilir. Tohumlar besin, ilaç ve tekstil gibi alanlarda kullanılır.

Hayvanlarda Üreme ve Gelişme

Hayvanlarda üreme, türden türe farklılık gösterir. Omurgasız hayvanlarda hem eşeyli hem eşeysiz üreme görülebilirken, omurgalı hayvanlarda eşeyli üreme görülür.

Memeli hayvanlarda iç döllenme ve iç gelişim görülür. Zigot anne karnında gelişerek embriyoya dönüşür ve doğumla dünyaya gelir. Memelilerde yavru bakımı vardır, yavrular sütle beslenir. Kedi, köpek, inek, yunus ve balina gibi hayvanlar memeli grubundadır.

Kuşlarda iç döllenme ama dış gelişim görülür. Yumurtalarının üzerinde kuluçkaya yatarlar. Tavuklarda kuluçka süresi 21 gündür. Yavrularına bakarlar ve vücutları tüylerle kaplıdır.

Balıklarda dış döllenme ve dış gelişim görülür. Dişi balıklar yumurtalarını suya bırakır, erkek balıklar da spermlerini yumurtaların üzerine bırakır. Yavru bakımı genellikle yoktur. Balıklar çok sayıda yumurta üretir çünkü döllenme şansı azdır ve birçok yumurta diğer canlılar tarafından yenir.

Harika bir bilgi! Balıklar milyonlarca yumurta üretir çünkü yumurtaların çoğu akıntıyla kaybolur veya diğer canlılar tarafından yenir!

Sürüngenlerde iç döllenme ve dış gelişim görülür. Yılan, kertenkele, kaplumbağa gibi canlılar sürüngen grubundadır. Döllenmiş yumurta kabuklu olarak anne vücudundan çıkar, anne kuluçkaya yatmaz.

Başkalaşım Geçiren Canlılar

Bazı hayvanlar yumurtadan çıktıklarında anne-babalarına benzemezler. Bu canlıların zamanla değişerek yetişkin haline gelmesine başkalaşım (metamorfoz) denir. Kurbağa, kelebek, arı ve sinek gibi canlılarda başkalaşım görülür.

Kelebeğin yaşam döngüsü çok ilginçtir. Önce yumurtadan larva çıkar. Larva beslenerek büyür ve tırtıla dönüşür. Tırtıl etrafında koza örerek pupa aşamasına geçer. Pupa içinde başkalaşım geçirerek dışarıya kelebek olarak çıkar.

Kurbağanın yaşam döngüsü de aşama aşama ilerler. Kurbağalar su içine yumurtalarını bırakır ve burada döllenme gerçekleşir. Yumurtalardan çıkan larvalar solungaç solunumu yapar. Larvalar gelişerek iribaş adı verilen aşamaya geçer. İribaşın ayakları çıkmaya başlar. İribaş başkalaşım geçirerek yavru kurbağaya dönüşür. Ön ve arka ayakları çıkar, kuyruğu kaybolur. Sudan çıkarak akciğer solunumu yapmaya başlar. Yavru kurbağa gelişerek yetişkin kurbağa haline gelir.

Düşündün mü? Kurbağalar hem suda hem karada yaşayabilir çünkü yaşam döngülerinin başında solungaç solunumu yaparken, sonra akciğer solunumuna geçiş yaparlar!

Canlıların üreme şekilleri çok farklı olsa da hepsinin ortak amacı nesillerinin devamını sağlamaktır.