TYT Coğrafya Ders Notları - Yer Şekilleri

Dünya'nın İçyapısı ve Levha Tektoniği

Ayağının altındaki topraktan Dünya'nın merkezine kadar uzanan katmanları hayal et. Yer kabuğu (litosfer), üzerinde yaşadığımız en üst katman ve en ince olanı. İki alt katmandan oluşuyor: üstteki sial (silisyum-alüminyum) ve alttaki sima (silisyum-magnezyum).

Manto, Dünya'nın hacminin %84'ünü kaplayan dev katman. Burada sıcaklık 2000-5000°C arasında ve bu katmandaki hareketler depremlerle volkanların sebebi. En alttaki çekirdek ise en sıcak (6000°C) ve en yoğun katman.

Yer kabuğu tek parça değil, levhalar halinde parçalanmış durumda. Alfred Wegener'in 1915'teki Kıtaların Kayması Kuramı'ndan doğan Levha Tektoniği Kuramı'na göre, bu levhalar manto üzerinde yüzüyor ve sürekli hareket ediyor.

Önemli: Her 33 metrede sıcaklık 1°C artıyor. Bu bilgi deprem dalgaları ve volkanik materyaller incelenerek bulunmuş!

Levhaların Hareketleri ve Sonuçları

Bugün dünyada 12'den fazla büyük levha bulunuyor ve bunların birbirleriyle ilişkisi muhteşem yer şekilleri yaratıyor. Levha sınırları deprem, volkan ve fay hatlarıyla neredeyse aynı yerlerde bulunuyor - tesadüf değil!

İki kıtasal levha yaklaşırsa Alpler ve Himalayalar gibi sıradağlar oluşuyor. İki okyanusal levha yaklaşırsa Mariana çukuru gibi derin çukurlar ve Japon adaları gibi volkanik ada yayları meydana geliyor. Bir okyanusal levha kıtasal levhaya yaklaşırsa And Dağları ve Kayalık Dağları gibi dev dağ sistemleri doğuyor.

Levhalar birbirinden uzaklaştığında da ilginç şeyler oluyor. Kıtasal levhalar ayrılırsa Doğu Afrika Rift Çukuru gibi yarıklar, okyanusal levhalar ayrılırsa Atlas Okyanusu sırtları oluşuyor.

Bilgi: Wegener'in kuramını kanıtlayan deliller: kıtaların yapboz gibi uyumu, aynı fosillerin farklı kıtalarda bulunması ve benzer yaştaki kayaların farklı kıtalardaki varlığı.

Jeolojik Zamanlar ve Türkiye'nin Oluşumu

Dünya'nın 4.6 milyar yıllık tarihini anlayabilmek için jeolojik zamanları bilmek gerekiyor. İlkel Zaman (Prekambriyen) 4 milyar yıl sürdü ve tek hücreli canlılar ortaya çıktı. 1. Jeolojik Zaman (Paleozoik)'ta dünya Pangea adında tek bir süperkıtaydı ve taş kömürü yatakları oluştu.

2. Jeolojik Zaman (Mezozoik)'ta Pangea parçalanmaya başladı ve dinozorlar yaşadı. 3. Jeolojik Zaman'ın Tersiyer döneminde Alp-Himalaya kıvrım sistemi oluştu, Kuaterner döneminde ise buzul çağı yaşandı ve günümüz iklimi şekillendi.

Türkiye'nin jeolojik geçmişi çok hareketli geçmiş! Paleozoik'ta Tetis Denizi altındaydık, Tersiyer'de Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları oluştu, Kuaterner'de İstanbul ve Çanakkale Boğazları açıldı.

Türkiye genç oluşumlu bir ülke olduğu için yükseltisi fazla, eğimi yüksek, hidroelektrik potansiyeli büyük ama taş kömürü az. Akarsuların taşımacılığa uygun olmaması da bu genç yapının sonucu.

Sonuç: Türkiye'nin genç olması hem avantaj (hidroelektrik) hem dezavantaj (deprem riski) getiriyor!