10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Konu Özeti

Yeryuvenin Yapısı ve Jeolojik Zamanlar

Dünyamızın içyapısı soğan gibi katmanlardan oluşuyor. En dışta litosfer (yer kabuğu), onun altında manto, en içte de çekirdek var. Çekirdekte dış kısım sıvı, iç kısım katı halde bulunuyor.

Sial kıtasal kabukları, sima ise okyanus tabanlarını oluşturuyor. Kıtalar puzzle parçaları gibi birbirine uyum gösteriyor - bu da eskiden tek parça olduklarının kanıtı!

Jeolojik zamanlar dört ana döneme ayrılıyor:

• Prekambriyen: İlk canlılar ve atmosferin oluştuğu dönem
• Paleozoyik: Pangea'nın oluştuğu, taş kömürü yataklarının meydana geldiği zaman
• Mezozoyik: Dinozorların yaşadığı, Pangea'nın ikiye ayrıldığı dönem
• Senozoyik: İlk insanların ortaya çıktığı, Türkiye'nin oluştuğu zaman

💡 Unutma! Türkiye'de taş kömürü az çünkü arazilerimiz genç oluşumlu!

Levha Tektoniği ve İç Kuvvetler

Türkiye üç büyük levhanın birleştiği yerde kurulu: Kuzeyde Avrasya, güneyde Arap, batıda Afrika Levhası. Bu yüzden ülkemiz deprem bölgesinde kalıyor ve jeolojik açıdan genç sayılıyor.

İç kuvvetler gücünü konveksiyonel akımlardan alıyor ve iki şekilde çalışıyor. Orogenez dağ oluşumu demek - sert kayalardan kırık dağlar, yumuşak kayalardan kıvrım dağlar meydana geliyor.

Epirogenez ise kıta oluşumu sürecidir. Transgresyon denizin karaya ilerlemesi, regresyon ise geri çekilmesidir. Kıvrım dağlarda antiklinal yükselti, senklinal çöküntü anlamına geliyor.

💡 İpucu! Horst yükselti, graben çöküntü - fay hatlarıyla ayrılmış arazi parçalarıdır.

Volkanizma ve Depremler

Volkanizma yüzeyde ve derinlerde olmak üzere iki türde görülüyor. Tüf volkanlardan çıkan küller, sill yatay, dayk dikey magma sokulumları demek. En derinde batolit, mantara benzer şekilde lakolit bulunuyor.

Depremler fay türlerine göre normal, ters ve yanal atımlı olmak üzere üçe ayrılıyor. Çöküntü depremleri pek etkili değil, volkanik depremler yakın çevreyi etkiliyor.

Tektonik depremler en zararlı olanı ve Türkiye'de sık görülüyor. Dünyanın en tehlikeli deprem kuşağı Pasifik Deprem Kuşağı'dır. Deprem kuşakları levha sınırları, fay hatları ve sıcak su kaynaklarıyla parallellik gösteriyor.

💡 Dikkat! Tektonik depremler en zor öngörülenler ve en yıkıcı olanları!

Kayaçlar ve Oluşumları

Kayaçlar üç ana gruba ayrılıyor ve her birinin kendine özgü özellikleri var. Püskürtük kayaçlar magmanın soğumasıyla oluşuyor - içte granit, dışta bazalt gibi.

Tortul kayaçlar fiziksel, kimyasal ve organik süreçlerle meydana geliyor. Çakıl, kumtaşı, kireçtaşı bunların en bilinenleri. Kömür de organik tortul kayaç örneğidir.

Başkalaşım kayaçlar ise mevcut kayaçların değişimiyle oluşuyor. Kumtaşından kuvarsit, kireçtaşından mermer, granitte gnays meydana geliyor. Türkiye'de peri bacaları bazalt, andezit ve tüfün birlikte bulunmasıyla şekillenmiş.

Travertenler ise kalsiyum karbonat çözeltilerinin birikmesiyle oluşan özel kayaçlardır.

💡 Kolay Ezber! Granit tor topografyası yapar, bu nedenle engebeli araziler oluşturur.