Coğrafya 10. Sınıf: Tektonik Oluşum, Jeolojik Zaman ve İç Kuvvetler

Dünya'nın Tektonik Oluşumu ve İç Yapısı

Dünya'nın içi sıcaklık ve yoğunluklarına göre farklı katmanlardan oluşur. En dışta yer kabuğu (litosfer) bulunur. Yer kabuğunun kalınlığı okyanuslar altında az, kıtalar altında ise daha fazladır. Kıtasal kabuk Sial (Silisyum+Alüminyum), okyanus kabuğu ise Sima (Silisyum+Magnezyum) tabakalarından oluşur.

Yer kabuğunun altında, hacmin %84'ünü kaplayan manto bulunur. Manto içinde gerçekleşen konveksiyonel akıntılar, levha hareketlerine neden olarak kıtaların yer değiştirmesini sağlar. En içte ise Dünya'nın en yoğun ve sıcak kısmı olan çekirdek yer alır. Çekirdek, dış çekirdek (sıvı) ve iç çekirdek (katı) olarak ikiye ayrılır.

Levha tektoniği, yer kabuğunu oluşturan parçaların (levhaların) hareketlerini inceler. Alfred Wegener'in "Kıtaların Kayması Teorisi", kıta kenarlarının birbiriyle uyuşması ve farklı kıtalarda benzer fosil ve kayaçların bulunması gibi gözlemlere dayanır.

Bunu biliyorsun: Kıtaların kayması teorisini ortaya atan Alfred Wegener'in zamanında çok eleştirildiğini, ancak günümüzde bu teorinin modern levha tektoniği teorisine temel oluşturduğunu biliyor muydun?

Jeolojik Zamanlar

Dünya'nın oluşumundan günümüze kadar geçen süre, önemli olaylarına göre jeolojik zamanlar olarak sınıflandırılır. Bu zamanlar dört ana dönemden oluşur: İlkel Zaman (Prekambriyen), I. Zaman (Paleozoyik), II. Zaman (Mezozoyik) ve III. Zaman (Senozoyik).

İlkel Zaman (Prekambriyen) döneminde atmosfer oluşmuş, ilk okyanus çanakları ortaya çıkmış, yer kabuğunun katılaşmasıyla ilk kıta çekirdekleri oluşmuş ve algler, bakteriler gibi ilk canlılar dünyada görülmeye başlamıştır.

I. Jeolojik Zaman (Paleozoyik) döneminde karalar tek parça halindeydi. Şiddetli kırılma ve eklemeler sonucu kıtalar genişledi. Bu dönemde Kaledoniyen ve Hersiniyen orojenezleri gerçekleşmiş ve İskandinav, Ural ve Appalaş Dağları oluşmuştur. Ayrıca taş kömürü yatakları, balık benzeri organizmalar, mercanlar ve sık ormanlar da bu dönemde ortaya çıkmıştır.

Önemli ipucu: Sınavlarda jeolojik zamanlarda hangi canlıların ortaya çıktığı ve hangi yer şekillerinin oluştuğu sıkça sorulur. Bu dönemlerin temel özelliklerini akılda tutmak için zaman çizelgesi yapabilirsin!

II. ve III. Jeolojik Zamanlar

II. Jeolojik Zaman (Mezozoyik) döneminde yer kabuğu parçalanmaya başlamış ve ayrı kıtalara bölünmüştür. Bu dönemde Tetis Denizi oluşmuş, Lavrasya ve Gondvana kıtaları ortaya çıkmıştır. Deniz tabanlarında büyük ölçüde biriktirme ve tortullaşma görülmüştür. Canlı dünyasında çiçekli bitkiler, kuşlar, memeliler ve iğne yapraklı ağaçlar ortaya çıkmıştır. En önemlisi, dinozorlar bu dönemde yaşamıştır.

III. Jeolojik Zaman (Senozoyik) döneminde ise insanın ortaya çıkışı, büyük iklim değişiklikleri ve İstanbul-Çanakkale boğazlarının oluşumu gerçekleşmiştir. Bu dönemde Anadolu'daki dağların yüksek kesimlerinde buzullar oluşmuştur.

Alp-Himalaya Orojenezi bu dönemin en önemli olayıdır. Türkiye'de Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları bu orojenez sonucunda oluşmuştur. Şiddetli volkanik olaylar yaşanmış, Atlas ve Hint okyanusları ortaya çıkmıştır. Linyit, petrol, tuz ve bor yatakları da bu dönemde oluşmuştur. Günümüzdeki bitki ve hayvan türlerinin ana hatlarıyla ortaya çıkması da bu döneme denk gelir.

Bunu hatırla: Türkiye'deki dağların çoğu III. Jeolojik zamanda Alp-Himalaya kıvrım sistemine bağlı olarak oluşmuştur. Bu bilgi, Türkiye'nin fiziki coğrafyasını anlamak için çok önemlidir!

İç Kuvvetler (Tektonik Hareketler)

Yer şekillerinin oluşumunda etkili olan iç kuvvetler, mantodaki konveksiyonel akıntılardan kaynaklanır. Bu kuvvetlerin etkisiyle dört temel tektonik hareket ortaya çıkar: Orojenez, Epirojenez, Volkanizma ve Depremler.

Orojenez, sıradağların oluşumunu sağlayan kuvvettir ve iki şekilde gerçekleşir:

1. Kıvrımlanma: Tortul taşlar esnekse kıvrımlanma gerçekleşir ve kıvrım sıradağları oluşur. Kıvrımlanma sonucunda yüksekte kalan kısma antiklinal, alçakta kalan kısma senklinal denir. Alp-Himalaya orojenezine bağlı dağlar, Anadolu'daki Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar bu şekilde oluşmuştur.

2. Kırılma: Tortul taşlar sert yapıdaysa kırılma gerçekleşir ve kırık dağlar oluşur. Kırılma sonucunda yüksekte kalan kısma horst, alçakta kalan kısma graben denir. Türkiye'de kırık dağlara Ege Bölgesi'nde rastlanır (Kaz Dağı, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları).

Epirojenez ise kıtaların dikey yönde alçalıp yükselmesi olayıdır. Bu da iç kuvvetlerin etkisiyle gerçekleşir.

Sınavlarda dikkat: İç kuvvetlerin etkisiyle oluşan yer şekillerini öğrenirken "horst-graben" ve "antiklinal-senklinal" kavramlarını karıştırmamaya dikkat et! Kıvrım dağları esneyerek, kırık dağlar ise kırılarak oluşur.