Coğrafya 10. Sınıf Ders Notları ve Özetleri

Dünyanın İç Yapısı ve Katmanları

Dünyanın içi soğan gibi katmanlardan oluşuyor. En dıştan başlarsak, üzerinde yaşadığımız yer kabuğu (litosfer) var - bu kıtalarda 30-100 km, okyanusların altında sadece 8-10 km kalınlığında.

Kıtasal kabuk granit gibi açık renkli kayaçlardan oluşurken, okyanus kabuğu bazalt gibi koyu renkli ve daha yoğun kayaçlardan meydana gelmiş. Bu yüzden kıtalar okyanusların üzerinde yüzüyor diyebiliriz.

Kabuğun altında manto var - burada sıcaklık 870-2200°C arasında değişiyor. En alttaki çekirdek ise sıvı ve katı olmak üzere iki kısımdan oluşuyor, sıcaklığı 5000°C'ye kadar çıkıyor!

Önemli: Çekirdeğin katı olmasının sebebi yüksek sıcaklık değil, muazzam basınç!

Levha Tektoniği: Kıtalar Nasıl Hareket Ediyor?

Alfred Wegener'in kıtaların kayması teorisine göre eskiden tüm kıtalar Pangea adında tek bir parça halindeydi. Sonra bu dev kıta parçalanarak kuzeyde Laurasia, güneyde Gondwana olmak üzere ikiye ayrıldı.

Levhalar mantodaki konveksiyon akımları sayesinde yılda 1-15 cm hareket ediyor - bu tırnağının uzama hızı kadar! Bu hareket sonucu dağlar, vadiler ve okyanuslar oluşuyor.

Kıtasal levhaların yaklaşması: İki levha çarpıştığında Himalaya Dağları gibi dev sıradağlar ve Tibet Platosu gibi yüksek platolar meydana geliyor. Uzaklaşması durumunda ise Doğu Afrika Rift Vadisi gibi derin çukurlar oluşuyor.

Okyanus levhaları yaklaştığında biri diğerinin altına dalıyor ve Mariana Çukuru gibi derin hendekler oluşuyor. Uzaklaştığında ise okyanus tabanı genişliyor.

İlginç Bilgi: Atlas Okyanusu her yıl biraz daha genişliyor, Pasifik ise küçülüyor!

Levha Hareketlerinin Sonuçları

Kıtasal ve okyanus levhaları çarpıştığında And Dağları gibi muhteşem sıradağlar ve derin deniz hendekleri oluşuyor. Güney Amerika ve Nazca levhalarının çarpışması sonucu And Dağları yükselmiş.

Levhaların yatay hareketi en tehlikeli olanı! Levhalar yan yana kayarken muazzam enerji birikiyor ve bir anda boşalınca şiddetli depremler meydana geliyor. Kuzey Anadolu Fayı ve Amerika'daki San Andreas Fayı bu tip hareketin sonucu.

Bu hareketler milyonlarca yıldır devam ediyor ve gezegenimizin yüzünü sürekli değiştiriyor. Bugün gördüğümüz coğrafya da bu sürekli hareketin sonucu şekillenmiş durumda.

Dikkat: Türkiye aktif fay hatları üzerinde bulunduğu için deprem riski yüksek bir ülke!

Jeolojik Zamanlar: Dünyanın Tarihi

Dünya'nın 4.6 milyar yıllık geçmişini dört ana döneme ayırıyoruz. İlkel zaman (Prekambriyen)'de atmosfer oluştu, okyanuslar meydana geldi ve ilk canlı yaşamı başladı - algler ve bakteriler.

Birinci zaman (Paleozoyik)'te şiddetli tektonik olaylar sonucu Kaledoniyen ve Hersiyen kıvrımları oluştu. Taş kömürü yatakları bu dönemde meydana geldi. Balık benzeri canlılar ve ilk böcekler ortaya çıktı.

İkinci zaman (Mezozoyik) dinozorların çağı! İlk kuşlar ve memeliler de bu dönemde ortaya çıktı. Tethys Denizi oluştu ve kıtalar parçalanmaya başladı.

Üçüncü zaman (Senozoyik) hala devam ediyor. Alp-Himalaya dağları yükseldi, insanoğlu ortaya çıktı ve bugünkü iklim koşulları şekillendi.

Hayal Et: Dinozorlar yaşarken Türkiye'nin büyük kısmı denizin altındaydı!

Dağların Doğuşu ve Kıta Oluşumu

Dağ oluşumu (Orojenez) iki şekilde gerçekleşiyor. Tortul tabakalar sıkışınca esnek kısımlar yükselir ve kıvrım dağları oluşur. Yüksek kısımlara antiklinal, çukur kısımlara senkinal diyoruz. Alp Dağları bu şekilde oluşmuş.

Sert tabakalar kıvrılamayınca kırılıyor ve faylar meydana geliyor. Yüksekte kalan bloklara horst, çukurda kalanlara graben diyoruz.

Kıta oluşumu (Epirojenez) ise yer kabuğunun yavaş yavaş yükselmesi ya da alçalması. İzostatik denge sayesinde yer kabuğu ağırlaşınca aşağı iner, hafifleyince yukarı çıkar.

Buzullar eriyince yer kabuğu hafifler ve deniz seviyesi düşer (regresyon). Yer kabuğu ağırlaşınca deniz kıyıya ilerler (transgresyon).

Pratik Bilgi: İskandinav ülkeleri buzullar eridiği için hala yükseliyor!

Volkanizma: Yer Altından Gelen Güç

Volkanizma iki türde oluşuyor. Derinlik volkanizmasında magma yer kabuğu içinde soğuyor. Batolit en büyük şekli - onlarca kilometrede büyük kütleler halinde katılaşıyor.

Yüzey volkanizmasında magma yüzeye çıkıyor. Volkan konisinin tepesindeki huni şeklindeki çukura krater, magma haznesi ile krater arasındaki kanala baca diyoruz. Şiddetli patlamalar sonucu oluşan büyük çukurlara kaldera diyoruz.

Volkanlar şekillerine göre üçe ayrılıyor: Kül konileri küçük ve dik eğimli, kalkan volkanlar geniş ve alçak (Hawaii gibi), tabakalı volkanlar ise hem lav hem kül çıkararak katman katman büyüyor.

İlginç: Kaldera göllerinin çoğu volkan patlaması sonucu oluşmuş dev çukurlardır!

Tabakalı Volkanlar: Doğanın Mimarisi

Tabakalı volkanlar (Stratovolkanlar) en görkemli volkan türü! Bu volkanlardan çıkan lavlar asidik, yapışkan ve yoğun oluyor. Yayılamadan katılaştığı için dik eğimli koniler oluşuyor.

Lav akışkan olmadığı için uzağa gidemez ve volkanın etrafında küçük koniler meydana gelir. Bu da volkana katmanlı bir görünüm veriyor - adını da buradan alıyor.

Bu tip volkanlar genellikle daha tehlikeli çünkü patlamaları şiddetli oluyor. Magma yapışkan olduğu için gazlar kolayca çıkamaz ve basınç artar.

Depremler: Yer Kabuğunun Titreşimi

Tektonik depremler fay hatlarında biriken gerilim enerjisinin aniden boşalmasıyla oluşuyor. Enerjinin çıktığı yerin derinliklerindeki noktaya odak (hiposantır), yüzeydeki en yakın noktaya dış merkez (episantır) diyoruz.

Fay türleri hareket şekline göre değişiyor: Normal fayda bir blok çöker, ters fayda bir blok diğerinin üstüne biner, yan atımlı fayda bloklar yatay kayar.

Sismoloji bilimi depremleri inceler. Sismograf ile titreşimler kaydedilir. Richter ölçeği depremin büyüklüğünü, Mercalli ölçeği ise etkilerini ölçer.

Deprem dalgaları üç tip: P dalgası en hızlısı $8 km/s$, S dalgası orta hızda $4.5 km/s$, L dalgası en yavaş ama en yıkıcı $1.5 km/s$.

Hayat Kurtaran Bilgi: P dalgası gelince kendini koruma altına al, en tehlikeli L dalgası geliyor!

Depremlerin Dünya Dağılımı

Dünyada depremler rastgele dağılmıyor! İki ana deprem kuşağı var: Pasifik Ateş Çemberi Asya'nın doğusu ve Amerika'nın batısını kapsıyor - buralar sürekli deprem oluyor.

Alp-Himalaya Deprem Kuşağı ise Akdeniz'den başlayarak Anadolu ve Afganistan üzerinden Himalayalar'a ulaşıyor. Türkiye tam bu kuşağın üzerinde bulunduğu için deprem riski yüksek.

Bu kuşakların dışında kalan Avrasya, Avustralya ve İskandinav gibi eski kıta parçaları genellikle sakin kalıyor.

Türkiye İçin Önemli: Ülkemiz iki büyük deprem kuşağının kesiştiği noktada, bu yüzden depreme hazırlıklı olmak şart!