Coğrafya - Tektonik Süreç ve Dünya'nın Gelişimi

Dünya'nın Tektonik Değişimi

Dünya, yaklaşık 4,6 milyar yıl önce gazlar, akışkan kayaçlar ve su buharı püskürten yanardağlarla kaplı bir gezegendi. Zamanla yerkürenin yüzeyi soğudu ve yer kabuğu oluştu. Atmosferdeki su buharının yoğunlaşmasıyla yağmurlar başladı ve yeryüzünü sığ denizler kapladı.

Yer kabuğunda meydana gelen hareketlere tektonik hareketler denir. Yerkürenin derinlikleri hakkındaki bilgileri deprem dalgalarından, volkanik malzemelerden ve kayaçların farklı koşullarda gösterdiği değişimlerden elde ederiz.

Yer kabuğu (litosfer veya taş küre), gezegenimizin en dış katmanıdır. Kıta altında 30-40 km, okyanus altında ise sadece 8-10 km kalınlığındadır. Yer kabuğu iki farklı yapıdadır: Kıtasal kabuk (siyal veya granitik kabuk) silisyum ve alüminyum elementlerinden oluşur ve kıtalarda kalındır. Okyanusal kabuk (sima veya bazaltik kabuk) ise silisyum ve magnezyum elementlerinden oluşur ve okyanus tabanlarında daha kalındır.

Merak Uyandırıcı Bilgi: Ayağınızın altındaki yer kabuğu, Dünya'nın tamamına kıyasla bir elmanın kabuğu kadar incedir. Bu ince katmanın üzerinde yaşıyor ve tüm faaliyetlerimizi sürdürüyoruz!

Dünya'nın İç Yapısı ve Levha Tektoniği

Manto, yer kabuğu ile çekirdek arasında bulunan kalın bir katmandır. Üst manto ve alt manto olarak ikiye ayrılır. Mantonun üst kısmına astenosfer adı verilir ve kabuğun altında yer alır.

Çekirdek, Dünya'nın en ağır ve en kalın bölümüdür. Sıvı yapıda bir dış çekirdek ve katı yapıda bir iç çekirdekten oluşur. Çekirdek esas olarak demir ve nikel içerir ve barisfer veya nife olarak da adlandırılır.

Yer kabuğu tek parça değil, büyük kırık parçalar halindedir. Bu parçalara levha denir. Alfred Wegener 1915'te Kıtaların Kayma Teorisi'ni ortaya koymuştur. Bu teoriye göre kıtalar, önce Pangea adında tek bir kara parçasıydı ve sonra parçalanarak birbirinden uzaklaştı. Pangea önce kuzeyde Laurasia ve güneyde Gondwana olarak ikiye ayrıldı.

Levha Tektoniği Teorisi'ne göre, levhaların hareketi gelecekte de devam edecek ve Dünya'nın görünümü değişmeye devam edecektir. Levhalar, mantodaki konveksiyonel akımlar nedeniyle hareket eder. Bu teorinin kanıtları arasında kıtaların birbirine uyumluluğu, farklı kıtalarda benzer fosillerin bulunması ve kıta kenarlarındaki jeolojik yapıların benzerliği sayılabilir.

Hayal Et: Bir puzzle parçaları gibi hareket eden devasa kıta parçalarının üzerinde yaşıyoruz. Bu parçalar yılda sadece birkaç santimetre hareket ediyor, ancak milyonlarca yıl içinde kıtaları birbirinden ayıracak kadar yol alabiliyorlar!

Levha Hareketleri ve Etkileri

Levhalar farklı şekillerde hareket edebilir ve bu hareketler yeryüzünü şekillendirir:

Kıtasal levhaların yaklaşması sonucunda yer kabuğunda kıvrılma ve kırılmalar oluşur. Böylece sıradağlar ve yüksek platolar meydana gelir. Himalayalar ve Tibet Platosu bu şekilde oluşmuştur.

Kıtasal levhaların uzaklaşması ile kıta içlerinde volkanlar ve derin çöküntü alanları oluşur. Doğu Afrika'daki Rift Vadisi bu hareketin sonucudur.

Okyanusal levhaların yaklaşması sırasında yoğunluğu fazla olan levha diğerinin altına dalar. Pasifik Levhası'nın Filipin Levhası'nın altına dalması sonucu Mariana Adaları ve Mariana Çukuru oluşmuştur.

Okyanusal levhaların uzaklaşması ile okyanus ortası sırtlar, volkanik ada yayları ve denizaltı dağları meydana gelir.

Kıtasal ve okyanusal levhaların yaklaşması durumunda, yoğunluğu fazla olan okyanusal levha kıtasal levhanın altına dalar. Bunun sonucunda kıta kenarlarında sıradağlar ve derin deniz hendekleri oluşur. And Dağları bu şekilde oluşmuştur.

Levhaların yanal hareketinde ise levhalar yatay olarak hareket eder. Kaliforniya'daki San Andreas Fayı bu hareketin bir örneğidir.

İlginç Not: Levhalar her yıl ortalama bir tırnağın uzaması hızında hareket eder. Bu yavaş hareket, milyonlarca yıl içinde okyanusların açılmasına ve dağların yükselmesine yol açar!

Jeolojik Zamanlar

İlkel Zaman (Pre-kambriyen, 4,6 milyar - 541 milyon yıl önce): Bu dönemde atmosfer oluştu, ilk okyanus çanakları meydana geldi ve yer kabuğunun katılaşmasıyla ilk kıta çekirdekleri oluştu. İlk canlılar (algler, bakteriler ve su yosunları) ortaya çıktı.

Birinci Jeolojik Zaman (Paleozoyik, 541 - 251,9 milyon yıl önce): Karalar Pangea kıtası olarak tek parçaydı. Şiddetli kıvrılmalar sonucu İskandinav Dağları, Ural ve Appalaş Dağları oluştu. Taş kömürü yatakları bu dönemde meydana geldi. Balıklar, mercanlar, süngerler ve kanatlı böcekler ortaya çıktı, sık ormanlar oluştu.

İkinci Jeolojik Zaman (Mezozoyik, 251,9 - 66 milyon yıl önce): Yer kabuğu parçalanarak ayrı kıtalara bölünmeye başladı. Tethys Denizi oluştu. Deniz tabanlarında tortullaşma oldu. Çiçekli bitkiler, kuşlar, memeliler ve iğne yapraklı ağaçlar ortaya çıktı. Dinozorlar bu dönemde yaşadı.

Üçüncü Jeolojik Zaman (Senozoyik, 66 milyon yıl önce - günümüz): Alp-Himalaya Orojenezi gerçekleşti. Türkiye'de Kuzey Anadolu ve Toros Dağları oluştu. Şiddetli volkanik olaylar yaşandı. Atlas ve Hint okyanusları meydana geldi. Linyit, petrol, tuz ve bor yatakları oluştu. Günümüzdeki bitki ve hayvanların ataları ortaya çıktı. Kuvaterner döneminde ise insanlar ortaya çıktı, İstanbul ve Çanakkale boğazları oluştu.

Düşündürücü Bilgi: İnsanlık tarihi, Dünya'nın jeolojik zaman çizelgesinde son birkaç saniyeye denk gelir. Eğer Dünya'nın 4,6 milyar yıllık tarihi 24 saatlik bir güne sığdırılsaydı, modern insan türü son 0,2 saniyede ortaya çıkmış olurdu!