Coğrafya 1. Bölüm: Dünyanın Tektonik Yapısının Oluşumu ve Gelişimi

Dünyanın Oluşumu ve Tektonik Hareketler

Big Bang Teorisi'ne göre evren 13,7 milyar yıl önce büyük bir patlamayla oluştu ve galaksiler birbirinden uzaklaşmaya başladı. Dünyamız ise yaklaşık 4,6 milyar yıl önce gazlar, ergimiş kayaçlar ve su buharı püskürten yanardağlarla kaplıydı.

Yeryüzü şekillerinin oluşmasında en önemli etken, yerin iç kısmından gelen kuvvetlerdir. Bu kuvvetlerin kaynağı magmadaki hareketlerdir ve magmanın hareketi yer kabuğunu da etkiler.

Tektonik hareketler olarak adlandırılan yer kabuğu hareketleri, bugün bile devam ediyor ve dünyamızı şekillendirmeye devam ediyor. Depremler, yanardağlar ve dağların oluşumu bu hareketlerin sonucudur.

Unutma: Ayağının altındaki toprak bile milyonlarca yıldır hareket halinde!

Yerin Katmanları

Yer Kabuğu (Litosfer) en dış katmandır ve yoğunluğu, sıcaklığı en azdır. Okyanuslarda ince, karalarda kalındır. Sima (okyanusal kabuk) silisyum+magnezyumdan, Sial (karasal kabuk) ise silisyum+alüminyumdan oluşur.

Manto, yer kabuğundan çekirdeğe kadar uzanır ve Dünya'nın en büyük hacmine sahiptir (%84). Buradaki konveksiyon akımları yer kabuğundaki tektonik olayları tetikler. Üst manto ve alt manto olmak üzere ikiye ayrılır.

Çekirdek (Barisfer) demir ve nikelden oluşur, yoğunluğu ve sıcaklığı en fazladır. Dış çekirdek sıvı haldeyken, iç çekirdek katı durumdadır.

İpucu: Dünya'yı bir yumurta gibi düşün - kabuk en ince kısım, sarısı çekirdek!

Levha Tektoniği Teorisi

Alfred Wegener'in 1915'te ortaya attığı Kıtaların Kayması Kuramı'na göre, tüm kıtalar geçmişte Pangea adlı tek bir süperkıtaydı. Etrafını Panthalasa okyanusu çevriliyordu.

Levha Tektoniği teorisine göre yer kabuğu yekpare değil, farklı hız ve yönlerde hareket eden parçalardan oluşuyor. Bu levha hareketleri sonucunda deniz ve karaların yeri değişiyor, deniz seviyesi değişiyor.

Yer kabuğunda alçalma, yükselme, faylanma, kırılma, depremler ve çökmeler meydana geliyor. Bu hareketlerin motor gücü astenosferdeki konveksiyon akımlarıdır.

Hayal Et: Kırık bir puzzle gibi düşün Dünya'yı - parçalar sürekli kayıyor!

Levha Türleri ve Kıta-Okyanus Yaklaşımı

Dünya'da 7 büyük kıtasal levha var: Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Hindistan, Avrasya, Avustralya ve Antartika. Okyanusal levhalar ise Filipinler, Pasifik, Karayip, Skotya, Nazka ve Kokos levhalarıdır.

Kıta-Okyanus yaklaşımında okyanusal levha kıtasal levhanın altına girer. Bu olay dalma olarak adlandırılır ve çok önemli sonuçları vardır.

Bu yaklaşmanın sonucunda sıradağlar, okyanus hendekleri ve volkanik adalar oluşur. And Dağları ile Şili Çukurluğu bu duruma mükemmel bir örnektir.

Gerçek Hayat: And Dağları'nın oluşumu tam da bu süreçle gerçekleşti!

Levha Hareketi Türleri

Kıta-Kıta yaklaşımında iki kıtasal levha çarpışır ve yüksek platolar ile sıradağlar oluşur. Tibet Dağları bu duruma en iyi örnektir.

Kıtasal levhaların uzaklaşması durumunda depremler, kara içindeki volkanlar, graben ovaları ve rift vadileri meydana gelir. Erta Ale volkanları bu sürecin ürünüdür.

Her levha hareketi farklı yer şekilleri yaratır ve farklı doğal olaylara neden olur. Bu hareketler milyonlarca yıldır devam ediyor ve gelecekte de devam edecek.

İlginç Bilgi: Himalayalar hala yükseliyor - yılda birkaç santimetre!

Okyanusal Levha Hareketleri ve Sürtünme

Okyanusal levhaların uzaklaşması sonucunda okyanus sırtları, denizaltı sıradağları ve volkanik adalar oluşur. İzlanda ve Atlantik Sırtı bu durumun en güzel örnekleridir.

Sürtünme hareketinde levhalar yan yana kayar ve tektonik depremler ile doğrultu atımlı faylar meydana gelir. Kaliforniya'daki San Andreas Fayı bu durumun ünlü örneğidir.

Bu hareketler günümüzde bile devam ediyor ve düzenli olarak depremler üretiyor. Özellikle fay hatları üzerindeki bölgeler sürekli risk altındadır.

Dikkat: San Andreas Fayı yılda 3-4 cm hareket ediyor!

Jeolojik Zamanlar

Prekambriyen (4,5 milyar-541 milyon yıl) döneminde su, atmosfer ve ilk canlılar oluştu. Kıta çekirdekleri de bu dönemde şekillendi.

Paleozoyik (542-251 milyon yıl) döneminde Pangea süperkıtası oluştu, ilk ağaçlar ve sık ormanlar gelişti. Bugünkü taş kömürü yatakları bu döneme aittir.

Mesozoyik (252-66 milyon yıl) dinozorların çağıydı. İlk memeli hayvanlar ortaya çıktı ve Pangea ikiye ayrıldı, Tetis Denizi oluştu.

Senozoyik (66 milyon yıl-günümüz) döneminde Türkiye oluştu. Alp-Himalaya Dağ Kuşağı yükseldi ve petrol, linyit, bor yatakları oluştu.

Zaman Çizelgesi: 4,5 milyar yıllık hikaye - sen de bu hikayenin parçasısın!

Türkiye'nin Jeolojik Geçmişi

Paleozoyik döneminde Türkiye'nin çoğu Tetis Denizi altındaydı. Sadece Yıldız Dağları, Zonguldak, Menteşe Dağları, Anamur-Alanya arası ve Bitlis çevresi karada kalmıştı.

Mesozoyik döneminde Türkiye tamamen su altındaydı. Bu yüzden Anadolu'da bu döneme ait deniz fosilleri bulunuyor.

Senozoyik'te Anadolu denizden çıkmaya başladı. Tersiyer'de Toros ve Kuzey Anadolu Dağları oluşmaya başladı. Kuvaterner'de Ege Denizi, İstanbul ve Çanakkale Boğazları oluştu.

Türkiye bugün Avrasya, Arabistan ve Afrika levhalarının etkisi altındadır. Bu yüzden deprem riski yüksektir ama aynı zamanda çok zengin bir jeolojik yapıya sahiptir.

Türkiye Gerçeği: Ülkemiz 3 farklı levhanın buluştuğu noktada - bu da zenginliğimiz!