Ayrı Yazılan Kelimeler

Kelime grupları, yeni bir anlam oluşturmadığında ayrı yazılır. Bu çok temel bir kuraldır. İki kelimeyi birleştirdiğimizde yeni bir anlam çıkmıyorsa, kelimeleri ayrı yazarız.

Mesela "rüzgarların kanyonlarda ıslık çaldığı" ifadesinde kelimeler arasında yeni bir anlam oluşmadığı için ayrı yazılır. "Genel ağ", "saf dışı", "ağzı dışı" gibi örneklerde de kelimeler ayrı yazılır çünkü bu kelimeler bir araya gelince bambaşka bir anlama dönüşmüyorlar.

Yalın ayak, başı kabak, maden suyu gibi ifadelerde de aynı kural geçerli. Kelimelerin her biri kendi anlamını koruduğu için ayrı yazılırlar.

Hatırlatma: Birleşik kelime olup olmadığını anlamak için kendine şunu sor: "Bu iki kelime birleşince bambaşka bir anlama mı dönüştü?" Eğer cevap hayırsa, ayrı yazmalısın!

Bitişik Yazılan Kelimeler

İki kelime bir araya geldiğinde her ikisi de kendi anlamını kaybederek yepyeni bir anlam oluşturuyorsa bitişik yazılır. Bu durumda iki kelime artık tek kelime gibi davranır.

"Oldubitti", "günebakan", "yançap", "altyapı", "aslanağzı" gibi örnekler buna dahildir. Bu kelimelerde iki ayrı kelimenin anlamları kaybolmuş ve ortaya bambaşka bir anlam çıkmıştır.

Aynı şekilde "yüzyıl", "hirgür", "güngörmüşlük" gibi örneklerde de kelimeler birleşerek yeni bir anlam oluşturmuştur, bu nedenle bitişik yazılırlar.

Kural 3'e göre, eğer kelimelerden yalnızca ilki anlamını kaybeder ve ikincisi anlamını korursa, bu durumda da kelimeler ayrı yazılır. Örneğin, "kuru fasulye", "uğur böceği", "yer elması" gibi ifadelerde ikinci kelimeler anlamlarını koruduğu için ayrı yazılırlar.

Püf Noktası: Bitişik mi yazılır ayrı mı? Eğer iki kelimeden bambaşka bir anlam çıkıyorsa (örneğin günebakan = ayçiçeği gibi), kelimeleri bitişik yaz!

Özel Durumlar ve İstisnalar

Akrabalık bildiren kelimeler cümle içinde küçük harfle başlar. "Sevgi hala", "Canan yenge", "Hüseyin abi" gibi ifadelerde akrabalık bildiren kelimeler küçük harfle yazılır.

Dil adlarına gelen hiçbir ek kesme işaretiyle ayrılmaz. "Türkçemiz", "İtalyancanın", "Fransızcaymış" gibi dil adları ve ekler bitişik yazılır.

"Et-" yardımcı fiiliyle birleşirken ses düşmesi veya türemesi olan kelimeler bitişik yazılır. Örneğin "emretmek", "menetmek", "şükretmek" bitişik yazılırken, ses olayı yaşamayanlar (hak etmek, fark etmek, terk etmek) ayrı yazılır.

Sıfat fiil ekleriyle (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş) yapılan kelimeler bitişik yazılır. "Kuşkonmaz", "vargelmez", "etyemez", "cankurtaran" gibi örneklerde bu kurala dikkat etmeliyiz.

Dikkat: "Et-" yardımcı fiiliyle kullanılan kelimelerde ses değişimi varsa (emretmek gibi) bitişik, yoksa (fark etmek gibi) ayrı yazılır!

Renk Adları ve Yapı İsimleri

Renk adları yeni bir anlam oluşturduğunda bitişik yazılır. "Vişneçürüğü", "narçiçeği" gibi renk adları iki kelimenin birleşmesiyle oluştuğu için bitişik yazılır.

"Alt, üst" sözcükleri somut bir yer belirtiyorsa ayrı, soyut bir anlam taşıyorsa bitişik yazılır. "Akşamüstü" (zaman) soyut olduğu için bitişik, "su altı" (yer) somut olduğu için ayrı yazılır.

Okul türleri yazılırken dikkat etmeliyiz. Yaş seviyesine göre sıralanan okullar (anaokulu, ilkokul, ortaokul, yüksekokul) bitişik yazılır. Diğer okullar ise (Halk Okulu, Harp Okulu, Yaz Okulu) ayrı yazılır. Unutma, "anaokulu" bitişik, "ana sınıfı" ayrı yazılır!

Saray, köşk, han, kale, köprü, kule, çeşme, anıt gibi yapı adlarının her kelimesi büyük harfle başlar: "Taksim Cumhuriyet Anıtı", "Galata Köprüsü", "Topkapı Sarayı", "Giresun Kalesi".

Aklında Tut: Renk adlarını yazarken "vişneçürüğü" gibi yeni bir renk oluşuyorsa bitişik yaz. "Koyu mavi" gibi ifadelerde ise ayrı yazmalısın!

"Hoş" Kullanımları ve Özel Durumlar

"Hoş" kelimesi kullanımda farklı şekillerde yazılabilir. "Hoşa gitmek", "hoş görmek", "hoş karşılamak" gibi ifadeler ayrı yazılırken, "hoşbeş", "hoşsohbet", "hoşkuran" gibi ifadeler bitişik yazılır.

Öz- eki kullanımında da dikkatli olmalıyız. "Özden", "özgüven", "özsever" gibi kelimeler bitişik yazılırken, "öz evlat", "öz güven", "öz kaynak" gibi ifadeler ayrı yazılır.

Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen ekler kesme ile ayrılmaz. Örneğin: "Bakanlar Kurulunun", "Mavi Köşe Bakkaliyesinin".

Ayrıca, Farsça "be" ekini alan tekrarlar (özbeöz, anbean, günbegün) bitişik yazılır. "-r/-ar/-er" sıfat-fiil ekleriyle kurulan sıfat tamlaması yapısındaki bazı birleşik kelimeler (çalar saat, yeter sayı, döner sermaye, yazar kasa) ise ayrı yazılır.

Kolay Hatırlatma: Kurum ve kuruluş isimlerinde (TDK'nin değil, TDK'nın gibi) kesme işareti kullanılmaz. Böyle yazıldığında yanlış olur!