Özne ve Çeşitleri

Özne, bir cümlede yüklemin bildirdiği iş, oluş ya da durumu yapan veya o eyleme konu olan ögedir. Cümlenin temel ögelerinden biri olmasına rağmen, her cümlede bulunmak zorunda değildir.

Özneyi bulmak için yükleme "kim, ne, neresi?" soruları sorulur. Örneğin, "Görevliler sahneye çıkmak isteyenleri engelledi" cümlesinde "Görevliler" sözcüğü öznedir. Özne her zaman yalın hâlde bulunur, fakat yapım ekleri ve çokluk, iyelik gibi çekim eklerini alabilir.

Öznenin farklı türleri vardır. Gerçek (açık) özne cümlede doğrudan yazılan öznedir, "Birileri arkadaki araziye gecekondu yapmış" örneğinde olduğu gibi. Gizli özne ise cümlede yazılmayan, yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan öznedir. "Dün akşam çok eğlendik" cümlesinde gizli özne "biz"dir.

💡 Önemli İpucu: Sözde özne, edilgen çatılı fiillerde (-ıl, -n eki) işten etkilenen unsurdur. Örneğin, "Bu konu çok iyi anlaşıldı" cümlesinde "Bu konu" sözde öznedir.

Örtülü özne, edilgen cümlelerde "tarafından, nedeniyle" gibi sözcükler veya "-ce, -ca" eki ile gerçek öznenin cümleye sokulmasıyla oluşur. Meçhul özne ise fiil geçişsiz edilgen olduğunda ortaya çıkan, cümlede öznenin bulunmadığı durumdur: "Dün akşam sinemaya gidildi" gibi.