Fiiller ve Türleri

Fiil, bir oluşu, durumu veya kılışı kip ve kişiye bağlayarak anlatan sözcüklerdir. Bir kelimeye -mek/-mak ya da -me/-ma eklerini getirip fiil olup olmadığını kolayca anlayabilirsin.

Kılış fiilleri nesne alabilir ve "neyi, kimi?" sorularına cevap verir. Örneğin: (onu) kırmak, atmak, içmek gibi. Bu fiillerin başına "onu" kelimesini getirebiliyorsan kılış fiilidir.

Oluş fiilleri zamanla kendiliğinden gerçekleşir ve nesne alamaz. Sararmak, büyümek, paslanmak gibi. Bu fiillerde mutlaka zaman geçmeli ve istem dışı olmalı - sen hiçbir şey yapmadan kendiliğinden oluyor.

Pratik İpucu: Bir fiilin türünü bulmak için başına "onu" getirmeyi dene. Geliyorsa kılış, gelmiyorsa durum ya da oluş fiili!

Durum Fiilleri ve Kipler

Durum fiilleri nesne alamayan ama kişinin kendi isteğiyle yaptığı hareketlerdir. Yürümek, oturmak, ağlamak gibi. Oluş fiillerinden farkı senin iradenle gerçekleşmesi.

Haber kipleri olmuş, oluyor veya olacak durumları bildirir. Beş tane var: şimdiki zaman $-yor$, gelecek zaman (-ecek/-acak), geniş zaman (-r/-ar/-er), görülen geçmiş $-di$ ve öğrenilen geçmiş $-miş$.

Öğrenilen geçmiş zaman $-miş$ en ilginç kip! Başkasından duyduğun ya da sonradan fark ettiğin olaylar için kullanılır. "Aaa çorabım kaçmış!" cümlesinde sonradan fark etme var.

Görülen geçmiş zaman $-di$ ise bizzat tanık olduğun, gözünle gördüğün olayları anlatır. Aradaki farkı anlayınca sınav sorularında hata yapmayacaksın.

Sınav İpucu: Öğrenilen geçmiş zamanda "başkasından duyma" veya "sonradan fark etme" varsa -miş, bizzat yaşanmışsa -di kullan!

Zaman Çekimleri

Şimdiki zaman $-yor$ eylemle anlatışın aynı anda gerçekleştiğini gösterir. "Ders çalışıyorum" derken tam o an çalışıyorsun demek. -mekte/-makta ekleri de aynı işlevi görür.

Geniş zaman (-r/-ar/-er) sürekli tekrarlanan veya genellemeler için kullanılır. "Her sabah yürürüm" gibi. Dikkat et: olumsuzunda -mez/-maz kullanılır ama 1. tekil ve 1. çoğulda -me/-ma olur.

Gelecek zaman (-ecek/-acak) henüz gerçekleşmemiş ama gerçekleşecek eylemleri anlatır. "Bu büyük bir adam olacak" cümlesinde gelecekteki bir durumu ifade ediyoruz.

Her zamanın kendine özgü çekim şekli var. Düzenli çalışırsan bu çekimleri ezberlemen kolay olacak.

Ezber Yöntemi: Her zaman ekini ayrı bir fiille çalışarak pekiştir. Mesela "gel" fiiliyle tüm zamanları çek!

Dilek Kipleri

Dilek kipleri belirli bir zaman anlamı taşımaz, duygusal anlam katar. Dört tane var: gereklilik (-meli/-malı), şart (-se/-sa), istek $-e/-a$ ve emir kipi.

Şart kipi (-se/-sa) hem koşul hem dilek anlamı katar. "Çalışırsan kazanırsın" koşul, "Ah şu sınavı bir kazansam!" dilek anlamında.

İstek kipi (-e/-a, -eyim/-ayım) istediğin bir durumu ifade eder. "Seninle yine görüşelim" cümlesinde arzu var. Bu kip özellikle samimi konuşmalarda çok kullanılır.

Gereklilik kipi (-meli/-malı) yapmak zorunda olduğun şeyleri anlatır. Bazen de ihtimal anlamı taşır: "Şimdiye eve varmış olmalı."

Anlam Ayrımı: Şart kipinde "eğer" kelimesi varsa koşul, "ah, keşke" varsa dilek anlamındadır!

Emir Kipi ve Olumsuzluk

Emir kipi çok özeldir çünkü genelde ek almaz. "Gel!" derken herhangi bir ek yoktur. 3. kişilerde -sin/-sın alır: "Gelsin!" 1. kişinin emir kipi yoktur.

Olumsuzluk fiillerde -me/-ma ekiyle yapılır ve diğer eklerden önce gelir. "Okumuyorum, okumadım" gibi. Bu ek ünlü uyumuna dikkat ederek kullanılır.

Geniş zamanın olumsuzunda 2. ve 3. kişilerde -mez/-maz kullanılır. "Gelmezsin, gelmez" ama "gelmem, gelmeyiz" şeklinde.

Soru eki "mi" ile yapılır ve her zaman ayrı yazılır. Fiille birleşmez ama sonraki eklerle birleşir: "gidecek mi, gidecek miyiz?"

Yazım Kuralı: "mi" soru eki daima ayrı yazılır, unutma! "Geldi mi?" doğru, "Geldimi?" yanlış.

Kişi Ekleri ve Ekfiil

Kişi ekleri eylemi kimin yaptığını gösterir. Üç kişi var: ben (1. kişi), sen (2. kişi), o (3. kişi). Her birinin tekil ve çoğulu mevcut.

Şahıs ekleri fiillerde, iyelik ekleri isimlerde kullanılır. "Geldim" fiil + şahıs eki, "kitabım" isim + iyelik eki. Bu ikisini karıştırma!

Ekfiil (-dir, -idi, -imiş, -ise) iki önemli görev yapar: isimleri yüklem yapar ve basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar.

Ekfiilin dört türü var: bilinen geçmiş zaman (idi), öğrenilen geçmiş zaman (imiş), şart kipi (ise) ve geniş zaman (dir).

Fark Et: 3. tekil kişide şahıs eki yoktur (geldi) ama iyelik eki vardır (kitabı)!

Ekfiil Çekimleri

Bilinen geçmiş zaman (idi) önceden içinde bulunulan durumu bildirir. "Ben de bir zamanlar öğrenciydim" cümlesinde geçmişteki durumun anlatılması var.

Öğrenilen geçmiş zaman (imiş) başkasından duyulan durumu gösterir. "O eskiden doktormuş" derken bunu başkasından öğrendiğin belli.

Şart kipi (ise) isim soylu sözcüklere şart anlamı yükler. "Hastaysan okula gelme" cümlesinde koşul var.

Geniş zaman ekfiili $-dir$ her zaman cümlede bulunmak zorunda değil. "Bu çocuk çok güzel" demek "Bu çocuk çok güzeldir" demekle aynı.

İncelik: Ekfiilin geniş zamanı $-dir$ genelde gizli kalır, sadece vurgu yapmak istediğinde açık yazılır!

Ekfiilin Olumsuz ve Soru Şekli

Ekfiilin olumsuzluğu "değil" edatıyla yapılır. "Öğretmendim" → "Öğretmen değildim", "Doktormuş" → "Doktor değilmiş" gibi.

Ekfiilin soru şekli "mi" ile yapılır ve isimle ekfiil arasına girer. "Öğretmen miydim?", "Doktor muymuş?" şeklinde kullanılır.

Bildirme eki $-dir$ çekimli fiillerin sonuna geldiğinde kesinlik ya da ihtimal anlamı katar. Bu durumda artık ekfiil olmaz, bildirme eki olur.

Ekfiil çekimlerini öğrenmek başta zor gelse de çok pratik yapınca otomatik hale gelir. Günlük konuşmalarında sürekli kullandığın yapılar bunlar.

Pratik: Günlük hayattaki cümlelerinde ekfiil çekimlerini fark etmeye çalış, böylece konuyu pekiştirirsin!

Basit ve Birleşik Çekimli Fiiller

Basit çekimli fiiller sadece bir kip eki alır. "Yürüyorum, bakmışlar, sordu" gibi. Tek kip eki olduğu için basit denir.

Birleşik çekimli fiiller hem kip eki hem ekfiil alır. "Gelmişti, uçsaydı, bakmıştı" gibi. Bu fiillerde iki ek birden var: kip + ekfiil.

Bu ayrım sınav sorularında çok çıkar. Bir fiilde kaç tane ek olduğunu sayabilirsen basit mi birleşik mi kolayca anlarsın.

Birleşik çekimli fiillerde anlam daha zengin olur. "Geldi" sadece geçmişi, "gelmişti" ise geçmişin geçmişini anlatır.

Kolay Yöntem: Fiildeki ekleri say! Bir kip eki varsa basit, kip + ekfiil varsa birleşik çekimli!

Birleşik Zamanlı Fiiller

Hikaye birleşik zamanı (kip + idi) geçmişteki bir durumun daha da geçmişini anlatır. "Ali gelmişti" → Ali'nin gelme eylemi konuşma anından önce tamamlanmış.

Rivayet birleşik zamanı (kip + imiş) başkasından duyulan haberleri aktarır. "Geliyormuşum" → başkası söylemiş ki geliyormuşum.

Şart birleşik çekimi (kip + ise) koşullu durumları ifade eder. "Gelmişseniz" → eğer gelmişsenizin kısaltması.

Bu üç tür birleşik zaman günlük hayatta çok kullanılır. Özellikle hikaye anlatırken ve haber verirken sürekli karşına çıkar.

Anlam Farkı: "Geldi" kesin, "gelmişti" geçmişin geçmişi, "geliyormuş" rivayet anlamındadır!