Anlamlarına Göre Sözcükler

Kelimeleri kullanırken onların farklı anlamları olduğunu bilmek önemlidir. Bir sözcüğün temel anlamı, o sözcüğün akla ilk gelen, gerçek anlamıdır. Örneğin "Adamın gözünde yaş vardı" cümlesindeki "göz" kelimesi görme organımızı ifade eder.

Sözcükler zamanla yan anlam kazanabilir. Bu, temel anlamla ilişkili ama farklı bir kullanımdır. "Kitaplar masanın gözünde kalmış" cümlesinde "göz" kelimesi çekmece anlamında kullanılmıştır. "Defterin yapraklarını çevirdi" cümlesindeki "yaprak" kelimesi de yan anlama örnektir.

Bir sözcük, gerçek anlamından tamamen uzaklaşıp mecaz anlam kazanabilir. "Adam kıza göz koymuştu" cümlesinde "göz koymak" beğenmek, istemek anlamındadır. Bazı sözcükler ise belirli alanlarda özel anlamlar kazanır ki bunlara terim anlam denir. "Nazım Hikmet genelde şiirde ölçü kullanmaz" cümlesindeki "ölçü" edebiyat terimidir.

Hatırlatma: Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler yazılışı ve okunuşu farklı ama anlamları aynı olan kelimelerdir. Örneğin: kara-siyah, anlam-mana, tören-merasim.

Anlam İlişkilerine Göre Sözcükler

Yakın anlamlı sözcükler birbirine benzer ama tam olarak aynı anlama gelmeyen kelimelerdir. "Geniş-bol" ve "doğru-dürüst" buna örnektir. "Bu elbise bana bol geldi" ile "Evin salonu geniş" cümlelerinde görüldüğü gibi, bu kelimeler birbirinin yerine her zaman kullanılamaz.

Eş sesli (sesteş) sözcükler yazılışı ve okunuşu aynı olan ancak anlamları tamamen farklı kelimelerdir. "Oturup çay içtik" ve "Kasabanın yanından çay akıyordu" cümlelerindeki "çay" kelimesi buna güzel bir örnektir.

Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler ise birbirinin tam tersi anlamdaki kelimelerdir. Büyük-küçük, kolay-zor, aşağı-yukarı gibi. Bunları bilmek, dildeki ifade gücümüzü artırır.

Sözcüklerde zamanla anlam değişmeleri oluşabilir. Anlam daralması (yemiş → sadece incir), anlam genişlemesi (araba → tüm taşıtlar), anlam kötüleşmesi (abdal → aptal) ve anlam iyileşmesi (mareşal → yüksek askeri rütbe) bu değişimlere örnek verilebilir.

İlginç Bilgi: Dilimizdeki pek çok sözcük zamanla anlam genişlemesine uğramıştır. Örneğin "yıldız" kelimesi eskiden sadece gökyüzündeki cisimleri ifade ederken, şimdi "ünlü" anlamında da kullanılıyor.

Söz Sanatları: Aktarmalar

Dilimizde sözcükler bazen farklı varlıklar arasında özellik aktarımı yaparak kullanılır. Buna deyim aktarması (özellik aktarımı) denir. Bunun çeşitli türleri vardır ve hepsi dilimizi zenginleştirir.

İnsandan doğaya aktarımda insana ait özellikler doğaya verilir. "Üzgün deniz beni çağırıyordu" cümlesinde üzülmek insana özgü bir duygu olmasına rağmen denize aktarılmıştır. Doğadan insana aktarımda ise tam tersi olur: "Babası yapılan alışverişi görünce kükredi" cümlesinde kükremenin hayvanlarla ilgili olmasına rağmen insana aktarılması gibi.

Ad aktarması (mecazı mürsel) ise benzetme amacı olmadan bir sözcüğün yerine başka bir sözcük kullanmaktır. Farklı ilişkiler kullanılarak yapılır. Örneğin, iç-dış ilişkisiyle "Sobayı yaktım" derken aslında odunu veya kömürü yaktığımızı anlatırız. Sanatçı-eser ilişkisinde "Reşat Nuri'yi okudum" derken yazarın kitabını kastetmiş oluruz.

Yer-orada yaşayanlar ilişkisinde "Antalya bu olaya tepkili" cümlesindeki "Antalya" kelimesi orada yaşayan insanları ifade eder. Parça-bütün ilişkisinde ise "Yelkenler denize açıldı" derken aslında geminin denize açıldığını anlatırız.

Dikkat: Ad aktarması yaparken benzetme amacı yoktur. Örneğin "Gökten bereket yağdı" cümlesinde bereket ile yağmur arasında neden-sonuç ilişkisi vardır.

Söz Sanatları: İfade Biçimleri

Dilimizde anlatımı zenginleştiren birçok söz sanatı vardır. Dolaylama, bir varlık veya kavramı doğrudan söylemek yerine özelliklerini belirterek anlatmadır. Örneğin tüfek yerine "delikli demir", sinema yerine "beyaz perde" demek gibi.

Kinayede söylenen sözün hem gerçek hem mecaz anlamı vardır. "Onun kapısı herkese açıktır" cümlesinde hem kapının fiziksel olarak açık olması hem de o kişinin misafirperver olması anlamları bulunur. "Onun eli uzundur" cümlesinde ise hem kol uzunluğu hem hırsızlık yapma anlamları vardır.

Benzetme (teşbih) iki şeyi ortak yönleriyle kıyaslama sanatıdır. "Kar gibi beyaz çamaşırlar" cümlesinde çamaşırlar (benzeyen) kara (benzetilen) beyazlık yönüyle benzetilmiştir. Bazen "pamuk elleri" örneğinde olduğu gibi edat kullanılmadan da benzetme yapılabilir.

Güzel adlandırma, kötü veya söylenmesi uygun olmayan şeyleri daha güzel ifadelerle anlatmadır. Örneğin cin yerine "üç harfliler", tabut yerine "imamın kayığı" demek gibi. Tarif ise bir şeyi abartılı bir şekilde anlatma sanatıdır: "O kadar hızlı ki evden okula 5 günde ulaşır."

Önemli: Benzetmede dört öge vardır: benzeyen, benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı. "Aslan gibi cesur asker" örneğinde asker (benzeyen), aslan (benzetilen), cesur (benzetme yönü) ve gibi (benzetme edatı) kullanılmıştır.

Anlam Özellikleri

Soyutlaştırma, somut varlıkların soyut anlamlarda kullanılmasıdır. "Aramızdaki köprüleri yıktık, artık bir sorunumuz yok" cümlesinde köprü kelimesi ilişki anlamında kullanılmıştır. Somutlaştırma ise soyut kavramları somut varlıklar şeklinde ifade etmektir. "Aşk kapıyı çalınca..." cümlesinde aşk somutlaştırılmıştır.

Sözcüklerin genel anlam - özel anlam ilişkisini de bilmelisin. "Bitki" genel bir kavramken "çiçek" daha özel, "papatya" ise en özel kavramdır. Aynı şekilde "Kitap bilgi kaynağıdır" cümlesinde kitap genel anlamdayken, "Dün yine bu kitabı gördüm" cümlesinde belirli bir kitaptan bahsedildiği için özel anlamdadır.

Nicel anlam ölçülebilir özellikleri, nitel anlam ise ölçülemeyen özellikleri ifade eder. "Salonum geniştir" cümlesindeki "geniş" kelimesi ölçülebilir olduğu için nicel, "Ruslar geniş insanlardı, eşlerini kıskanmazlar" cümlesindeki "geniş" kelimesi ölçülemediği için nitel anlamdadır.

Yansıma sözcükler doğadaki sesleri taklit eden kelimelerdir. "Su şırıl şırıl akıyordu" ve "Çalılıktan çıtırtı geldi" cümlelerindeki "şırıl şırıl" ve "çıtırtı" kelimeleri yansıma sözcüklere örnektir. Ancak "Cam pırıl pırıl parlıyor" veya "Güneş ışıldıyordu" cümlelerindeki sözcükler ses taklidi içermediğinden yansıma değildir.

Püf Noktası: Yansıma sözcükleri belirlerken ses taklidi olup olmadığına dikkat et! "Kuşlar ötüştü" cümlesindeki "ötüşmek" bir yansıma sözcüktür çünkü kuş seslerini taklit eder.

Söz Grupları

Dilimizdeki deyimler, kısa ve etkileyici söz öbekleridir. Genellikle mecaz anlamlıdırlar: "Baltayı taşa vurmak", "Göz açtırmamak". Nadiren gerçek anlamlı olabilirler: "Kimsesi olmamak". Deyimler çoğunlukla kalıp ifadelerdir ama bazen "Elini veren kolunu alamaz" veya "Armut piş ağzıma düş" gibi cümle halinde olabilirler.

Atasözleri genellikle öğüt veren kalıplaşmış cümlelerdir. "Allah dağına göre kar verir" gibi mecaz anlamlı veya "Bugünün işini yarına bırakma" gibi gerçek anlamlı olabilirler. "Yalnız taş duvar olmaz" ve "Bir elin nesi var iki elin sesi var" gibi yakın anlamlı atasözleri de vardır.

İkilemeler anlamı güçlendirmek için kullanılan tekrarlı yapılardır. Farklı şekillerde oluşturulabilirler: Yansıma sözcüklerle ("sırıl sırıl"), aynı sözcüğün tekrarıyla ("mavi mavi"), eş anlamlı sözcüklerle ("ses seda"), zıt anlamlı sözcüklerle ("az çok") veya biri anlamlı biri anlamsız sözcüklerle ("eğri büğrü").

İkilemelerin diğer çeşitleri arasında "m" sesi getirilerek oluşturulanlar ("kitap mitap"), her iki sözcüğü de anlamsız olanlar ("abur cubur"), eş anlamlı sözcüklerle oluşturulanlar ("eş dost") ve isim hal ekleriyle oluşturulanlar ("baştan başa") bulunur.

Sınav Notu: TYT'de en çok sorulan konulardan biri deyim ve atasözleridir. Deyimler genellikle mecaz anlamlı olsa da, bazılarının gerçek anlamı olabileceğini unutma!