Türkçe Noktalama İşaretlerinin Önemi

Nokta İşareti

Nokta, en temel noktalama işaretlerindendir ve birçok farklı amaçla kullanılır. Cümlenin bittiğini göstermek noktanın en yaygın kullanımıdır. "Türk Dil Kurumu 1932 yılında kurulmuştur." örneğinde olduğu gibi.

Bunun dışında nokta, bazı kısaltmalarda (Dr., Prof., Cad.), sıra belirtmek için sayılardan sonra (3., 15., XX. yüzyıl), tarihlerde (29.5.1453), saat-dakika belirtirken (09.15) ve büyük sayıları ayırmak için (1.000, 49.750.812) kullanılır.

Ayrıca nokta, matematikte çarpma işareti olarak $4.5=20$ ve internet adreslerinde (http://tdk.gov.tr) de kullanılmaktadır.

Unutma! Tarihlerde ay adları yazıyla yazıldığında, ay adlarından önce ve sonra nokta kullanılmaz. Örneğin: 29 Mayıs 1453, 29 Ekim 1923.

Virgül İşareti

Virgül, metinde kısa durakları gösterir ve farklı kullanım alanları vardır. Birbiri ardınca sıralanan eş görevli sözcükleri ayırmak için virgül kullanırız: "Fırtınadan, soğuktan, karanlıktan ve biraz da korkudan sonra odaya girdim."

Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için de virgülü kullanırız: "Umduk, bekledik, düşündük." Ayrıca, uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan özneyi belirtmek için virgül kullanılır.

Hitap sözlerinden sonra da virgül konur: "Efendiler, bilirsiniz ki hayat demek, mücadele demektir." Konuşma dilinde kullanılan "evet, hayır, peki" gibi kelimelerden sonra da virgül kullanılır.

Dikkat etmen gereken nokta: Tekrarlı bağlaçlardan (hem... hem...), şart ekinden sonra ve "ve, veya" bağlaçlarından önce virgül konmaz.

Biliyor muydun? TEOG sınavlarında en çok yanlış yapılan konulardan biri virgülün kullanım alanlarıdır. Virgülün görevlerine dikkat et!

Noktalı Virgül ve İki Nokta

Noktalı virgül (;) birkaç önemli görev üstlenir. Özellikle virgüllerle ayrılmış bölümleri olan cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır: "Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak, ağlamak istiyorum."

Ayrıca cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için de kullanılır: "Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan; kız çocuklara ise İnci, Çiçek, Gönül adları verilir."

İki nokta (:) ise genellikle kendisinden sonra örnek, açıklama veya konuşma gelecekse kullanılır. Örneğin: "Milli Edebiyat akımının temsilcilerinden bir kısmını sıralayalım: Ömer Seyfettin, Halide Edip Adıvar..."

Karşılıklı konuşmalarda konuşan kişiyi belirtmek için de iki nokta kullanılır: "Bilge Kağan: Türklerim, işitin!"

Sınav ipucu: Noktalı virgül ve iki nokta sınavlarda sıkça karıştırılır. İki nokta genellikle açıklama veya örneklendirme öncesi kullanılır.

Üç Nokta, Soru ve Ünlem İşaretleri

Üç nokta (...) tamamlanmamış cümleleri gösterir. Alıntılarda atlanmış sözler yerine de kullanılır. "Arabamız tutarken Erciyes'in yolunu..." örneğindeki gibi. Ayrıca, söylenmek istenmeyen kelime veya bölüm yerine de üç nokta konulur.

Soru işareti (?) soru cümlelerinin sonuna konur: "Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı?" Soru anlamı taşıyan ancak soru eki almayan cümlelerde de kullanılır. Ayrıca şüpheli veya kesin olmayan bilgileri göstermek için de kullanılabilir: "Yunus Emre $1240?-1320$".

Ünlem işareti (!) ise sevinç, kıvanç, acı, korku gibi duyguları belirten cümle veya ifadelerin sonuna konur: "Ne mutlu Türk'üm diyene!" Seslenme ve hitap sözlerinden sonra da kullanılır: "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!"

Ünlem işareti ayrıca alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırılmak istenen sözlerden sonra yay ayraç içinde kullanılabilir: "İsteseymiş bir günde bitirirmiş (!) ama vakti yokmuş."

İpucu: Soru ifadesi taşıyan sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti en sona konur.

Kısa ve Uzun Çizgi, Eğik Çizgi

Kısa çizgi (-) genellikle kelimeler arasında kullanılır. Arapça ve Farsça kelimelerle kurulan birleşik kelimelerde, iki yabancı kelime arasında, iki yerleşim yeri arasında (Ankara-İstanbul) ve sayılarla belirtilen aralıklarda (8-10, sayfa 125-140) kullanılır.

Uzun çizgi (—) yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Buna konuşma çizgisi de denir: — Kaleyi kurtarmak için daha güzel bir çare var. — Ben daha ölmedim.

Eğik çizgi (/) ise dizeler yan yana yazıldığında aralarına konur: "Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak."

Eğik çizgiyi ayrıca adres yazarken (Kurtuluş / ANKARA), tarihlerde $18/11/1969$, dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için $-a/-e$ ve matematik işlemlerinde de kullanırız.

Dikkat! Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kullanılmaz.

Tırnak İşaretleri ve Ayraçlar

Tırnak işareti ("") başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözleri gösterir: "Ne mutlu Türk'üm diyene!" Özel olarak vurgulanmak istenen sözler ve eser adları da tırnak içine alınır: "Kendi Gök Kubbemiz" adlı şiiri incelediler.

Tek tırnak işareti ('') tırnak içinde verilen cümlenin içinde yeniden tırnağa alınması gereken bir sözü belirtir: "Şiirler içinde 'Han Duvarları' gibisi var mı?"

Yay ayraç ( () ) cümledeki anlamı tamamlayan ve cümle dışında kalan ek bilgileri gösterir: "Anadolu kentlerini, köylerini (Köy sözünü de çekinerek yazıyorum.) gezsek bile..."

Köşeli ayraç ([ ]) ayraç içinde ayraç kullanılması gerektiğinde yay ayraçtan önce kullanılır: "Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı $1886-1973$] en güzel eserlerini Bodrum'da yazmıştır."

Unutma! Tırnak içine alınan sözlerden sonra gelen ekleri ayırmak için kesme işareti kullanılmaz: "Bit Palas"ını okudunuz mu?

Kesme İşareti

Kesme işareti (') özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırmak için kullanılır: Kurtuluş Savaşı'nı, Atatürk'üm, Türkiye'mizin.

Kişi adlarından sonra gelen saygı ve unvan sözlerine getirilen ekler de kesme işaretiyle ayrılır: Nihat Bey'e, Ayşe Hanım'dan.

Kısaltmalara, sayılara ve belirli bir tarihi gösteren ay, gün adlarına getirilen ekler de kesme işaretiyle ayrılır: TBMM'nin, 1985'te, 17 Aralık'a.

Seslerin ölçü ve söyleyiş gereği düştüğünü göstermek için de kullanılır: "Güzelliğin on par'etmez Bu bendeki aşk olmasa."

Önemli uyarılar:

• Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki kesmeyle ayrılmaz: Türklük, Avrupalı, Ahmetler.
• Kurum, kuruluş adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumundan.

Sınav için ipucu: Kesme işaretinin kullanımı TEOG ve LGS sınavlarında sıkça sorulur. Özellikle özel isim ve kurum adlarıyla ilgili kullanımına dikkat et!