Fiilimsiler (Eylemsilər)

Sınav kağıdında fiilimsi sorularını görünce panik yapmana gerek yok! Fiilimsiler aslında fiillerden türetilmiş ama fiil gibi çekimlenemeyen sözcükler. Cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi yapıyorlar.

Fiilimsilerin birkaç önemli özelliği var. Kip ve kişi eki alamazlar, olumsuzları yapılabilir ve isim çekim eklerini alabilirler. En önemlisi de doğrudan yüklem olamazlar - yüklem olmak için ek fiil almaları gerekir.

İsim fiil (Mastar) en kolay öğrendiğin fiilimsi türü olacak. "-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş" ekleriyle yapılır. Bu ekleri "-iş, -me, -mek" şeklinde aklında tutabilirsin. "Onunla tanışmayı ben de istiyorum" cümlesinde "tanışmayı" kelimesi isim fiil örneği.

Dikkat! Bazı kelimeler isim fiil eki almış gibi görünse de kalıplaşarak isim olmuşlardır. "Bahçedeki kazma" cümlesindeki "kazma" artık fiilimsi değil, aletin adı olmuş.

Sıfat Fiil ve Zarf Fiil

Sıfat fiil (Ortaç) konusunda "-an, -ası, -mez, -ar, -dık, -ecek, -miş" eklerini ezberlemen yeterli. Bu ekleri hatırlamak için "-an, -ası, -mez, -ar, -dık, -ecek, -miş" kodunu kullanabilirsin. Sıfat fiiller çoğunlukla varlıkları niteler, yani sıfat görevinde kullanılır.

"Yaralanan yolcular" ya da "sararmış yapraklar" gibi örneklerde sıfat fiilleri kolayca fark edebilirsin. Bunlar hem sıfat görevi yapıyor hem de yan cümlecik kuruyorlar.

Zarf fiil (Bağ fiil) biraz daha karışık görünebilir ama ekleri öğrenince kolay! "-ken, -ince, -ip, -arak, -dıkça" gibi ekler en sık kullanılanları. Bu fiilimsiler iki cümleyi bağladığı için bağlaç, özne-nesne aldığı için de fiil sayılıyor.

"Dereyi görmeden paçaları sıvama" atasözünde "-meden" eki zarf fiil oluşturuyor. Zarf fiiller cümlede her zaman zarf görevi yapar ve çekim eki alamaz.

Not: Zarf fiillere "ulaç" da deniyor. Bu terimi de duyabilirsin sınavlarda!

Sözcükte Anlam

Sözcükler tek başlarına değil, cümle içinde anlam kazanırlar. "Bırakmak" kelimesi "Kitabı masaya bıraktı" cümlesinde koymak, "Gezmeyi bıraktık" cümlesinde ise ertelemek anlamında kullanılıyor.

Gerçek anlam, kelimenin sözlükteki ilk anlamıdır. "Ayağı şişmişti" cümlesindeki "ayak" gerçek anlamda kullanılmış. Yan anlamda ise benzerlik kurularak başka anlamda kullanılıyor: "Sandalyenin ayağı kırıldı" örneğinde olduğu gibi.

Mecaz anlam sözcüklerin sözlük anlamından uzaklaşıp bambaşka anlamda kullanılması. "Kalbimi kırdı" cümlesindeki "kırmak" mecazi, "Camı kırdı" cümlesindeki ise gerçek anlam.

Terim anlam özel alanlarda kullanılan anlamlardır. Spor, sanat, bilim gibi alanlarda aynı kelime farklı anlam kazanabilir. "Korner kullanacak" cümlesindeki "korner" futbol terimi.

İpucu: Sınavlarda mecaz anlam soruları çok çıkıyor. Kelimenin gerçek anlamını düşünüp cümledeki anlamıyla karşılaştır!

Ad Aktarması ve Anlam Çeşitleri

Ad aktarmasında bir varlığı doğrudan adıyla söylemek yerine, onun bir özelliğini söyleyerek anlatırız. "Orhan Kemal'i severek okurum" cümlesinde yazarın adı yerine eserlerini kastettik.

Dolaylamada ise tek kelimeyle söylenebilecek şeyi birden fazla kelimeyle anlatıyoruz. "Hayat arkadaşı" eş demek, "kara elmas" kömür demek.

Somut sözcükler dokunabildiğin, gördüğün şeylerin adları: kuş, kalem, deniz gibi. Soyut sözcükler ise sadece düşüncelerle algıladığımız kavramlar: mutluluk, cesaret, akıl gibi.

Güzel adlandırma korkulan, çekinilen durumları daha yumuşak sözcüklerle ifade etmek. "Hakkın rahmetine kavuştu" ölmek yerine, "ince hastalık" verem yerine kullanılıyor.

Nicel anlam sayılabilen, ölçülebilen özellikleri gösterir: "geniş odalar", "yüksek bina". Nitel anlam ise nasıllık bildirir: "yakın arkadaş", "güzel göz".

Püf noktası: Nicel anlam sorularında "ne kadar, kaç tane" sorularını düşün. Nitel anlamda ise "nasıl" sorusunun cevabını ara!

Sözcükler Arası Anlam İlişkileri

Eş anlamlı sözcükler aynı anlamda ama farklı yazılışta: cahil-bilgisiz, cimri-pinti gibi. Genellikle birisi Türkçe, diğeri başka dilden gelmiş olur.

Eş sesli sözcükler yazılışı aynı ama anlamları farklı kelimeler. "Yaş" hem ıslaklık hem de geçirilen yıl anlamında. "Yüz" hem surat hem de sayı anlamında kullanılıyor.

Zıt anlamlı sözcükler birbirine tamamen karşıt anlam taşır: acı-tatlı, zengin-fakir, sıcak-soğuk. Bu ilişki çok net ve kesindir.

Yakın anlamlı sözcükler benzer gibi görünse de tam olarak aynı anlama gelmez. "Basmak" ile "ezmek", "tutmak" ile "yakalamak" yakın anlamlı ama aynı değil.

Aynı kavram alanına giren sözcükler farklı anlamları olan ama aynı işlevdeki kelimeler. "Kitap" kavram alanında roman, hikaye, masal var. "Taşıt" kavram alanında otobüs, taksi, minibüs bulunur.

Sınav tüyosu: Eş sesli kelime sorularında cümledeki anlamı iyi anla. Aynı yazılış, farklı anlam demek!

İkilemeler ve Deyimler

İkilemeler anlatımı güçlendirmek için iki sözcüğün yan yana getirilmesiyle oluşur. "Uçsuz bucaksız ova" ya da "aşağı yukarı kırk yıl" örneklerinde olduğu gibi.

İkilemeler yedi farklı şekilde oluşabilir: aynı sözcüğün tekrarı (uzun uzun), eş anlamlı sözcüklerle (ses seda), yakın anlamlı sözcüklerle (ak pak), zıt anlamlı sözcüklerle (iyi kötü), yansıma sözcüklerle (horul horul), biri anlamlı diğeri anlamsız sözcüklerle (eski püskü) ve iki anlamsız sözcükle (abuk sabuk).

Deyimler genellikle mecaz anlam taşıyan, en az iki sözcükten oluşan kalıplaşmış sözler. "Bardağı taşırmak" sabrı tüketmek, "can atmak" çok istemek anlamında.

Deyimlerin önemli özellikleri var: sözcüklerin yerleri değiştirilemez, mecaz anlam taşırlar, tek sözcük gibi görev yaparlar ve genellikle ayrı yazılırlar.

Önemli: İkilemeler her zaman ayrı yazılır ama "birdenbire", "enikonu" gibi kalıplaşmış olanlar bitişik yazılır!

Atasözleri ve Özellikleri

Atasözleri atalarımızın yaşam deneyimlerini aktaran, öğüt veren kalıplaşmış sözlerdir. Kim söylediği belli değildir, toplumun ortak ürünüdür.

Atasözlerinin temel özellikleri şunlar: kalıplaşmış olduğu için tek sözcüğü bile değiştirilemez, genellikle mecaz anlamlıdır ve çoğu tek yargı bildiren kısa cümlelerdir.

"Ayağını yorganına göre uzat" atasözünde mecaz anlam var. Ayak harcamayı, yorgan kazancı, uzatmak ise dengelemeyi anlatıyor. Bu mecazi anlatım atasözlerinin en tipik özelliği.

Bazı atasözleri ise gerçek anlamlıdır: "Bugünün işini yarına bırakma" gibi. Bunlarda doğrudan öğüt veriliyor, mecaz anlam yok.

"Söz gümüşse sükut altındır" ya da "Bakarsan bağ olur, bakmazsan dağ olur" gibi daha uzun atasözleri de var ama çoğu kısa ve öz.

Hatırla: Atasözü sorularında mecaz anlamı çözmeye odaklan. Her kelimeyi gerçek anlamıyla değil, ne anlattığıyla değerlendir!

Vecizeler ve Yansıma Sözcükler

Vecizeler (Özdeyişler) atasözlerinden farklı olarak kim söylediği belli olan, kısa ve etkili sözlerdir. Atatürk'ün "Öğretmenler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır" sözü gibi.

Yansıma sözcükler doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşan kelimelerdir. Üç gruba ayrılır: insan sesleri (fis, hor, hapşu), hayvan sesleri (miyav, me, hav) ve eşya-doğa sesleri (pat, şır, güm).

Yansıma sözcükler cümlede farklı görevlerde kullanılabilir. "Bu çıtırtı beni rahatsız ediyor" cümlesinde isim, "Yapraklar hışırdıyor" cümlesinde fiil görevi yapıyor.

İkileme halinde de kullanılırlar: "tıkır tıkır", "fokur fokur" gibi. Ama mecaz anlamda kullanıldığında yansıma özelliğini kaybederler: "Dersimi çatır çatır anlattım" örneğinde olduğu gibi.

Görme duyusuna ait "pırıl pırıl", "ışıl ışıl" gibi kelimeler yansıma sözcük değildir çünkü sadece ses taklidleri yansıma sözcük sayılır.

Dikkat et: Mecaz anlamda kullanılan yansıma sözcükler artık yansıma özelliğini kaybeder!

Cümlelerdeki Anlam Özellikleri

Cümlelerin ifade ettiği anlam özelliklerini bilmek hem okuduğunu anlamanda hem sınavlarda çok işine yarayacak!

Tanım cümlesi "Bu nedir?" sorusunun cevabını verir. Bir kavramı açıklar, tarif eder: "Doğa canlı ve cansız varlıkların yaşadığı sistemdir" gibi.

Karşılaştırma cümlesi iki şeyi ortak ya da farklı yönleriyle ele alır. "Kadar, gibi, en, daha" kelimeleri sık kullanılır: "Bu kasaba diğerleri gibi sakindir" örneğinde olduğu gibi.

Üslup cümlesi yazarın dili kullanma biçimini, anlatım özelliklerini ele alır. İçerik cümlesi eserin konusundan, mesajından bahseder.

Yorum cümlesi öznel değerlendirmeleri bildirir: "Hiç aramıyor, bizi unuttu" gibi. Varsayım cümlesi henüz gerçekleşmemiş durumu kabul eder: "Diyelim ki tatil kazandın" şeklinde.

Sınav ipucu: Cümle türlerini ayırt ederken anahtar kelimelere dikkat et. "Diyelim, farz et" varsayım; "kadar, gibi" karşılaştırma işareti!

Diğer Cümle Anlam Türleri

İhtimal cümlesi kesin olmayan durumları bildirir. "Sanırım, belki, galiba, -ebilir" gibi kelimeler kullanılır: "Belki bu sınavda kolay sorular çıkar" gibi.

Eleştiri cümlesi bir şeyin iyi ya da kötü yanlarını değerlendirir. Olumlu ya da olumsuz olabilir: "Yazarın kişi tahlilleri başarılı" olumlu, "Bu tarzla anlamsızlığa düşmüş" olumsuz eleştiri.

Öz eleştiri kişinin kendini eleştirmesi: "Zamanında çalışmadığım için başarısız oldum" gibi.

Eşitlik cümlesi şeyler arasındaki eşitliği belirtir: "İki takım da bir puana razı oldu" örneğinde olduğu gibi.

Aşamalı durum zaman içindeki değişimi anlatır. "Gitgide, gittikçe, günden güne" kelimeleri kullanılır: "Durumu gün geçtikçe düzeliyordu" gibi.

Ön yargı cümlesi önceden edinilmiş görüşleri bildirir: "Bu işi de batıracak" gibi. Azımsama az bulma, küçümseme ise aşağılama anlamı taşır.

Püf noktası: Her cümle türünün anahtar kelimeleri var. Bunları öğrenirse soruları kolayca çözersin!