Fiilimsiler: Temel Bilgiler

Fiilimsiler, fiilden türeyen ama cümlede yüklem olmayan sözcüklerdir. Yargı bildirmezler ve yardımcı fiil almazlar. Türkçe'de üç çeşit fiilimsi vardır: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil.

İsim-fiil, fiil köklerine -mak, -me, -iş ekleri getirilerek yapılır ve cümlede isim görevinde kullanılır. "Koşmak sağlığa faydalıdır" cümlesindeki "koşmak" bir isim-fiildir.

Sıfat-fiil, fiillere -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş ekleri getirilerek yapılır ve cümlede sıfat görevi üstlenir. Örneğin "koşan çocuk" tamlamasındaki "koşan" bir sıfat-fiildir.

⭐ Dikkat: "-ma" eki hem isim-fiil eki hem de olumsuzluk eki olabilir! "Okumayı seviyorum" cümlesindeki -ma isim-fiil ekiyken, "Okumadım" cümlesindeki -ma olumsuzluk ekidir.

Bazen sıfat-fiillerin nitelediği isimler düşer ve sıfat-fiil o ismin yerini tutar, buna adlaşmış sıfat-fiil denir. Örneğin "Gelenleri karşıladım" cümlesindeki "gelenler" sözcüğü adlaşmış sıfat-fiildir.

Fiilimsilerle İlgili Ayrıntılar

Zarf-fiil, fiillere -ip, -ince, -erek, -ken, -dikçe, -meden, -eli, -e...e gibi ekler getirilerek oluşturulur ve cümlede zarf görevi yapar. Örneğin "Koşarak geldi" cümlesindeki "koşarak" bir zarf-fiildir.

Fiilimsiler, cümlede yüklem gibi görev yapmazlar. "Koştu", "geldi" gibi çekimli fiiller yüklemdir, fiilimsi değildir. Fiilimsiler cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır.

Zarf-fiiller cümleye durum, zaman, sebep gibi anlamlar katar. Örneğin "Gülünce güzel görünüyorsun" cümlesindeki "gülünce" zarf-fiili cümleye zaman anlamı katmıştır.

⭐ Unutma: Fiilimsiler yargı bildirmez! Bu nedenle cümlede yüklem olarak kullanılamazlar.

Bir cümlede farklı türden fiilimsiler bir arada bulunabilir. Örneğin "Çalışmayı sevdiği için başarılı oldu" cümlesinde hem isim-fiil (çalışmayı) hem sıfat-fiil (sevdiği) hem de zarf-fiil (için) vardır.

Sıfat-Fiiller

Sıfat-fiiller, fiil köklerine getirilen özel eklerle oluşur ve cümlede sıfat görevi yapar. Temel sıfat-fiil ekleri şunlardır: -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er/-ır/-ir, -dik/-dık/-duk/-dük, -ecek/-acak, -miş/-mış/-muş/-müş.

Sıfat-fiiller genellikle isimlerle birlikte kullanılır ve onları niteler. "Ağlayan çocuk", "okunacak kitap", "pişmiş yemek" gibi.

Adlaşmış sıfat-fiil, sıfat-fiilin nitelediği isim düştüğünde ortaya çıkar. "Savaştan kaçanlar Türkiye'ye sığındı" cümlesindeki "kaçanlar" sözcüğü adlaşmış sıfat-fiildir. Burada "kaçan insanlar" denilmek istenmiş ama "insanlar" sözcüğü düşmüştür.

⭐ Sınav İpucu: "En çok karıştırılan konu, bir sözcüğün sıfat mı yoksa sıfat-fiil mi olduğudur. Fiilden türediğini hatırlarsan, sıfat-fiil olduğunu anlayabilirsin."

Sıfat-fiiller, bir isimle birlikte sıfat tamlaması oluşturabilir. "Yanan ev" tamlamasında "yanan" sözcüğü, "ev" ismini nitelemiştir.

Sıfat-Fiiller Devam

Sıfat-fiillerin en önemli özelliği, fiil anlamını korurken cümlede sıfat görevi yapmalarıdır. Fiilden türedikleri için hareket anlamı taşırlar ama cümlede isimleri niteleme görevi üstlenirler.

"Uçamayan kuş" tamlamasındaki "uçamayan" sözcüğü, "uçmak" fiilinden türemiştir ve "kuş" ismini nitelemektedir. "Büyük kuş" tamlamasındaki "büyük" ise doğrudan sıfattır, fiilden türememiştir.

Sıfat-fiiller, özellikle adlaşmış biçimlerinde karıştırılabilir. "Okuyanlar başarılı olur" cümlesindeki "okuyanlar" sözcüğü, "okuyan kişiler" anlamında bir adlaşmış sıfat-fiildir.

⭐ Test İpucu: Bir sözcüğün sıfat-fiil olup olmadığını anlamak için, onun fiilden türeyip türemediğini ve cümlede bir ismi niteleyip nitelemediğini kontrol etmelisin.

Bazen sıfat-fiil ekleri kalıcı isim yapmak için de kullanılabilir. "Dolma", "sarma", "kavurma" gibi sözcükler artık fiilimsi değil, kalıcı isimdir.

Zarf-Fiiller

Zarf-fiiller, fiillere getirilen özel eklerle oluşur ve cümlede zarf görevi yapar. Temel zarf-fiil ekleri: -ip, -arak/-erek, -ınca/-ince, -ken, -alı/-eli, -madan/-meden, -dıkça/-dikçe, -e...e, -r...maz, -casına/-cesine.

Zarf-fiiller, cümlede yüklemin anlamını zaman, durum, sebep, miktar gibi yönlerden tamamlar. "Koşarak geldi" cümlesinde "koşarak" zarf-fiili, "geldi" yükleminin nasıl gerçekleştiğini açıklıyor.

Zarf-fiiller cümleye farklı anlamlar katabilir:

• Durum: "Gülerek konuştu" (nasıl konuştu?)
• Zaman: "Kapıyı açınca şaşırdı" (ne zaman şaşırdı?)
• Sebep: "Yorulduğundan erken yattı" (neden erken yattı?)

⭐ Önemli: Zarf-fiiller tek başına kullanılmaz, mutlaka cümlede bir yüklemle ilişkili olmalıdır.

Zarf-fiiller, kendisinden sonra gelen yüklemle anlam bağı kurar ve ona bağlı kalır. "Kitabı okuyarak özetini çıkardı" cümlesinde "okuyarak" zarf-fiili, "çıkardı" yüklemiyle anlam ilişkisi kurar.

Zarf-Fiiller Devam

Zarf-fiiller, cümleleri birbirine bağlama görevi de üstlenir. Bu sayede, Türkçe'de uzun ve karmaşık cümleler kurabiliriz. "Eve gelince ders çalışacağım" cümlesinde "gelince" zarf-fiili, iki eylemi birbirine bağlamıştır.

Zarf-fiil ekleri bazen tekrarlanarak pekiştirme anlamı kazandırır: "koşa koşa", "düşe kalka", "baka baka" gibi. Bu yapılar da zarf-fiil olarak kabul edilir ve cümlede zarf görevi yapar.

Zarf-fiiller çekimlenmezler, yani şahıs ve zaman eki almazlar. "Gülüyorum, güldüm, güleceksin" gibi çekimli fiiller, fiilimsi değil, yüklemdir.

⭐ Sınav Notu: Zarf-fiiller, genellikle yan cümle ile temel cümle arasında bağlantı kurar. Buna dikkat ederek soruları daha kolay çözebilirsin.

Zarf-fiiller, eylemin nasıl, ne zaman, neden, ne kadar gerçekleştiğini belirtir. "Hızlı hızlı konuşarak bizi etkiledi" cümlesinde "konuşarak" sözcüğü, "etkiledi" eylemine nasıl sorusunun cevabını verir.

Fiilimsilerin Birlikte Kullanımı

Bir cümlede birden fazla fiilimsi bir arada kullanılabilir. Hatta üç türden fiilimsi de aynı cümlede olabilir. Örneğin: "Kitap okumayı seven öğrenciler sınava çalışırken zorlanmaz."

Bu cümlede:

• "okumayı" → isim-fiil
• "seven" → sıfat-fiil
• "çalışırken" → zarf-fiil

Şiir ve edebî metinlerde fiilimsiler sıkça kullanılır. "Dolu rüzgârla çıkıp ufka giden yelkenli" dizesinde "çıkıp" ve "giden" fiilimsileri kullanılmıştır.

⭐ Pratik İpucu: Bir metinde kaç fiilimsi olduğunu bulmak için fiil kökünden türemiş ama çekimli fiil olmayan sözcükleri tespit etmelisin.

Fiilimsiler, cümleleri birbirine bağlayarak anlatımı güçlendirir ve akıcı hale getirir. "Eve gidince, üzerini değiştirip dinlenmeye başladı" cümlesinde üç eylemi tek cümlede ifade ettik.

Fiilimsilerle İlgili Özel Durumlar

Bazı ekler hem fiilimsi eki hem de başka görevlerde kullanılabilir. Örneğin "-ma/-me" eki hem olumsuzluk eki hem de isim-fiil eki olabilir:

• "Okuma" $isim-fiil$: "Okuma hızım arttı."
• "Okuma!" (olumsuz emir): "Artık o kitabı okuma."

Bazı sözcükler, fiilimsi ekiyle yapılmış olmasına rağmen zamanla kalıplaşarak kalıcı isim olmuştur: "dolma", "sarma", "kavurma", "dondurma", "yazma" gibi. Bunlar artık fiilimsi değil, isimdir.

⭐ Uyarı: Test sorularında en çok karıştırılan konulardan biri, kalıcı isimlerin fiilimsiyle karıştırılmasıdır! "Dolmayı çok seviyorum" cümlesindeki "dolma" artık bir fiilimsi değil, kalıcı isimdir.

"Güngörmüş", "bilmiş" gibi sözcükler sıfat-fiil ekleriyle yapılmış olmalarına rağmen artık kalıplaşmış sıfat olarak kabul edilir. Bu tür sözcüklerin fiilimsi mi yoksa kalıplaşmış sıfat mı olduğuna dikkat etmek gerekir.

Fiilimsilerle İlgili Test Çözme Teknikleri

Fiilimsilerle ilgili test sorularını çözerken öncelikle sözcüğün fiilden türeyip türemediğine bakmalısın. Eğer fiilden türemişse, cümledeki görevine göre isim-fiil, sıfat-fiil veya zarf-fiil olduğunu belirleyebilirsin.

İsim-fiiller cümlede isim görevinde kullanılır ve -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş ekleriyle yapılır. "Koşmak", "okuma", "gidiş" gibi.

Sıfat-fiiller genellikle bir ismi niteler veya adlaşarak ismin yerini tutar. Ekleri -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -ecek/-acak, -miş/-mış'tır. "Koşan çocuk", "okunacak kitap" gibi.

⭐ Sınava Hazırlık Notu: Bir sözcük fiilden türemiş ve cümlede bir ismi niteliyor ya da ismin yerini tutuyorsa sıfat-fiildir. İsmin yerini tutuyorsa, adlaşmış sıfat-fiildir.

Zarf-fiiller, cümlede zarfın görevlerini yapar. Ekleri -ip, -arak/-erek, -ınca/-ince, -ken, -alı/-eli, -madan/-meden, -dıkça/-dikçe'dir. "Koşarak", "gülünce", "görmeden" gibi.

Fiilimsilerin Cümleye Kattığı Anlamlar

Fiilimsiler, cümleleri birleştirerek anlatımı zenginleştirir ve daha akıcı hale getirir. "Ali eve geldi. Yemeğini yedi. Sonra uyudu." yerine "Ali eve gelip yemeğini yedikten sonra uyudu." dediğimizde daha etkileyici bir anlatım elde ederiz.

Fiilimsiler sayesinde birden fazla düşünceyi tek cümlede ifade edebiliriz. Bu da anlatımı güçlendirir ve metinlerin daha etkili olmasını sağlar.

Şiirlerde fiilimsiler önemli bir yer tutar. "Sakın bir söz söyleme... Yüzüme bakma sakın!" dizesindeki "söyleme" bir isim-fiildir ve şiire ritim katmıştır.

⭐ Kompozisyon Yazarken: Fiilimsileri kullanarak daha akıcı ve etkileyici metinler yazabilirsin. Basit ve kısa cümleler yerine, fiilimsilerle bağlanmış zengin cümleler kurmayı dene!

Özellikle sınavlarda fiilimsilerle ilgili sorularda, seçeneklerde verilen sözcüklerin fiilden türeyip türemediğine ve cümledeki görevlerine dikkat etmelisin.