Fiilimsilerin Temel Özellikleri

Fiilimsiler, fiillerden türemiş ama fiil gibi çekimlenemeyen kelimelerdir. Cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılırlar.

Fiilimsiler kip ve kişi ekleri alamazlar. "Gelmek" diyebilirsin ama "gelmekim" diyemezsin. Olumsuzu yapılabilir ve birleşik cümle kurarlar.

İsim-Fiil (Mastar)

İsim-fiiller -ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş ekleriyle yapılır. Bu ekleri "-ış, -me, -mek" şeklinde ezberleyebilirsin.

"Balık tutmak bir yetenek işidir." cümlesinde "tutmak" isim-fiil olarak kullanılmış. Dikkat et! Bazı kelimeler kalıplaşmış: "bahçedeki kazma" cümlesindeki "kazma" bir alettir, fiilimsi değil.

İpucu: Fiilimsi mi yoksa isim mi olduğunu anlamak için kelimenin cümledeki görevine bak!

Sıfat-Fiil (Ortaç)

Sıfat-fiiller -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş ekleriyle yapılır.

"Yaralanan yolcular hastaneye kaldırıldı." cümlesinde "yaralanan" kelimesi hem yolcuları niteliyor (sıfat) hem de yan cümlecik kuruyor (fiil). Bu yüzden sıfat-fiil denir.

Bazı sıfat-fiiller kalıplaşarak isim olur: "Yakacak sıkıntısını çekeceğiz." Bu durumda artık fiilimsi değillerdir.

Zarf-Fiil (Ulaç)

Zarf-fiiller -ken, -alı/-eli, -madan/-meden, -ince/-unca, -ip/-up, -arak/-erek gibi eklerle yapılır.

"Ders çalışırken uyuyakalmışım." cümlesinde "çalışırken" iki eylemi bağladığı için bağ-fiil de denir. Cümlede zarf görevinde kullanılırlar.

Not: Zarf-fiiller birleşik cümlelerde iki eylemi birbirine bağlar!

Gerçek ve Yan Anlam

Gerçek anlam, bir kelimenin aklımıza ilk gelen anlamıdır. Sözlükte yer alan ilk anlam da budur.

"Kalp ameliyatından sonra eski sağlığına kavuşmuştu." cümlesindeki "kalp" gerçek anlamda kullanılmış.

Yan anlamda kelimeler gerçek anlamdan yola çıkarak benzerlik kurularak kullanılır. "Sandalyenin ayağı kırılınca yere düştüm." Burada "ayağı" insan ayağına benzetilerek kullanılmış.

Mecaz ve Terim Anlam

Mecaz anlamda kelimeler sözlük anlamlarından uzaklaşır. "Bugün söylediklerin kalbimi çok kırdı." Kalp fiziksel olarak kırılmaz, bu mecazi kullanım.

Terim anlam, özel alanlarda kullanılan anlamlardır. "Fenerbahçe sağ taraftan korner kullanacak." Burada "korner" futbol terimi.

Dikkat: Mecaz anlamda somut kelimeler soyut kavramlar için kullanılır!

Ad Aktarması ve Dolaylama

Ad aktarmasında bir varlığın yerine onun bir özelliği söylenir. "Orhan Kemal'i severek okurum." Burada kişi yerine eserlerini kastediyoruz.

Dolaylamada tek kelimeyle söylenebilecek şeyler birden fazla kelimeyle ifade edilir. "Hayat arkadaşı" yerine "eş" diyebiliriz.

Somut ve Soyut Anlam

Somut sözcükler duyu organlarımızla algıladığımız varlıkları karşılar: kuş, kalem, deniz...

Soyut sözcükler sadece düşüncelerimizle algıladığımız kavramlardır: mutluluk, cesaret, umut...

Güzel Adlandırma

Korkulan, çekinilen kavramlar için başka sözcükler kullanılır. "Hakkın rahmetine kavuştu" (ölmek yerine), "görme engelli" (kör yerine).

Önemli: Nicel anlam sayılabilir (geniş, uzun), nitel anlam sayılamaz özellikleri ifade eder (güzel, yakın).

Sözcükler Arası Anlam İlişkileri

Eş anlamlı sözcükler aynı anlamda ama farklı seslerle yazılır: cahil-bilgisiz, cesur-yürekli, cimri-pinti.

Eş sesli (sesteş) sözcükler aynı yazılır ama farklı anlamlara gelir: yaş (ıslaklık), yaş (insan yaşı); yüz (surat), yüz (sayı).

Zıt anlamlı sözcükler birbirine karşıt anlamlar taşır: iyi-kötü, sıcak-soğuk, uzun-kısa, zengin-fakir.

Yakın anlamlı sözcükler benzer ama tam olarak aynı anlama gelmeyen kelimelerdir: basmak-ezmek, tanıdık-arkadaş.

Aynı Kavram Alanına Giren Kelimeler

Farklı anlamlar taşıyan ama aynı işlevde kullanılan sözcüklerdir. "Taşıt" kavramı altında otobüs, minibüs, taksi yer alır.

Genel ve özel anlamlı sözcükler kapsam genişliğine göre sıralanır: Varlık → Canlı → Hayvan → Köpek → Boncuk (özelden genele).

Pratik İpucu: Sesteş kelimeleri ayırt etmek için cümle içindeki anlamlarına bakmalısın!

İkilemeler

İkilemeler, anlatımı güçlendirmek için iki sözcüğün bir araya getirilmesiyle oluşur. "Uçsuz bucaksız bir ova", "aşağı yukarı kırk yıl"...

İkilemeler şu şekillerde yapılır:

• Aynı sözcüğün tekrarı: uzun uzun, koca koca
• Eş anlamlı sözcükler: ses seda, güçlü kuvvetli
• Zıt anlamlı sözcükler: iyi kötü, az çok
• Yansıma sözcükler: horul horul, şırıl şırıl
• Biri anlamlı diğeri anlamsız: eski püskü, çer çöp

İkilemeler genelde ayrı yazılır ama bazıları bitişik: birdenbire, çıtçıt.

Deyimler

Deyimler en az iki sözcükten oluşur ve mecaz anlam taşır. "Bardağı taşırmak" (sabrı tüketmek), "can atmak" (çok istemek).

Deyimlerin sözcük sırası değiştirilemez ve tek sözcük gibi görev yaparlar. "Kafa tutmak" yerine "baş tutmak" diyemezsin.

Hatırla: Deyimler kalıplaşmış sözlerdir ve mecaz anlam taşırlar!

Atasözleri

Atasözleri atalarımızın yaşam deneyimlerini aktaran, öğüt veren kalıplaşmış sözlerdir. Kimin söylediği belli değildir.

Atasözlerinin özellikleri:

• Kalıplaşmış sözlerdir: Tek sözcüğü bile değiştirilemez
• Çoğu mecaz anlamlıdır: "Ayağını yorganına göre uzat" → Giderinle gelirini denkleştir
• Kısa cümlelerdir: Tek yargı bildirirler

"Ağaç yaşken eğilir" yerine "Fidan yaşken bükülür" diyemezsin. Bazı atasözleri gerçek anlamlıdır: "Bugünün işini yarına bırakma."

Vecizeler (Öz Deyişler)

Vecizeler kimin söylediği belli olan, kısa ve etkili sözlerdir. Atasözlerinden farkı, kaynağının bilinmesidir.

"Öğretmenler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır." - M. Kemal Atatürk "Adalet mülkün temelidir." - Hz. Ömer

Ayırt etmek için: Atasözü → Kim söylediği bilinmez, Vecize → Kim söylediği bilinir

Yansıma Sözcükler

Yansıma sözcükler doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşur. "Dere şırıl şırıl akıyor."

Üç türe ayrılır:

• İnsan sesleri: fis (fısıltı), hor (horlamak), hapsu (hapşırmak)
• Hayvan sesleri: miyav (miyavlamak), hav (havlamak), me (melemek)
• Eşya ve doğa sesleri: pat (patırtı), tak (takırtı), güm (gümbürtü)

Yansıma sözcükler cümlede isim, sıfat, zarf ve fiil olarak kullanılabilir:

• "Bu çıtırı beni rahatsız ediyor." (İsim)
• "Çıtır ekmekleri severim." (Sıfat)
• "Yapraklar hışırdıyor." (Fiil)

Dikkat: Mecaz anlamda kullanılırsa yansıma özelliği kaybolur. "Dersimi çatır çatır anlattım." Görme duyusuna ait kelimeler yansıma değildir: "pırıl pırıl", "ışıl ışıl".

İpucu: Yansıma sözcükler ikileme olarak da kullanılır: tıkır tıkır, fokur fokur!

Cümlelerin İfade Ettiği Anlamlar - 1

Tanım cümleleri "Bu nedir?" sorusunu yanıtlar: "Doğa canlı ve cansız varlıkların yaşadığı sistemdir."

Karşılaştırma cümleleri iki şeyi ortak yönlerle karşılaştırır. "Kadar, gibi, en, daha" kelimeleri kullanılır: "Bu kasaba da diğerleri gibi sakin ve huzurluydu."

Üslup cümleleri yazarın dili kullanma biçimini değerlendirir: "Yazar devrik cümleler kullanarak anlatıma değişik hava katmış."

İçerik cümleleri eserin konusundan, mesajından bahseder: "Bu romanda köyden kente göç eden ailenin hikayesi anlatılmıştır."

Yorum cümleleri kişisel değerlendirmeleri içerir: "Son sınavımı da verdim, yani sınıfı geçtim."

Varsayım cümleleri henüz gerçekleşmemiş durumları kabul eder: "Diyelim ki Bodrum'da tatil kazandın."

Sınav İpucu: Cümle türlerini ayırt etmek için anahtar kelimelere odaklan!

Cümlelerin İfade Ettiği Anlamlar - 2

İhtimal cümleleri kesin olmayan durumları bildirir. "Sanırım, belki, galiba, -ebilmek" kelimeleri kullanılır: "Belki bu sınavda kolay sorular çıkar."

Eleştiri cümleleri bir yapıtın veya kişinin iyi/kötü yönlerini değerlendirir. Olumlu: "Yazarın başarılı kişi tahlilleri romanı ilgi çekici hale getirmiş." Olumsuz: "Yazar bu yeni tarzla anlamsızlığa düşmüş."

Öz eleştiri cümleleri kişinin kendini eleştirmesidir: "Zamanında çalışmadığım için başarılı olamadım."

Eşitlik cümleleri varlıklar arası eşitliği belirtir: "İki takım da bir puana razı oldu."

Aşamalı durum cümleleri değişimi anlatır: "Durumu gün geçtikçe düzeliyordu."

Ön yargı cümleleri önceden edinilmiş görüşleri içerir: "Bu işi de yüzüne gözüne bulaştıracak."

Azımsama umulandan az bulmayı, küçümseme kişiyi aşağılamayı ifade eder.

Pratik: Her cümle türünün kendine özgü anahtar kelimeleri var. Bunları ezberle!