Fiilimsiler ve Özellikleri

Fiilimsiler, kökü fiil olan ama cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Sınav sorularında sıkça karşına çıkacak bu yapıları tanımak çok önemli!

Fiilimsilerin 7 temel özelliği vardır: Fiil kökünden türerler, kip ve kişi eki almazlar, isim çekim eklerini alabilirler ve "ma-me" olumsuzluk eki alabilirler. Cümlede isim, sıfat ya da zarf görevindedirler, kendine özgü ekleri vardır ve yapılarına göre türemiş sözcüklerdir.

Fiilimsiyi bulmak için önce çekimli fiili belirle, sonra isim olanları ele (isim kökenliler fiilimsi olamaz), fiil köklü kelimeleri bulup bunları "ma-me" olumsuzluk ekiyle dene. Yapabiliyorsan, o kelime fiilimsidir.

Dikkat! Fiilimsi ekleriyle zaman eklerini karıştırma. Fiilimsiler cümlenin ortasında, çekimli fiiller genellikle sonunda bulunur.

Fiilimsiler üç ana gruba ayrılır: İsim-fiiller (mastarlar), sıfat-fiiller (ortaçlar) ve zarf-fiiller (ulaçlar). İsim-fiillerin ekleri "-ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş, -mak/-mek"tir. Bunları "MAYIŞMAK" olarak kodlayabilirsin.

"Çocuk ağlamaya başladı", "Onun şiir okuyuşu" ve "sevmekle başlar" örneklerinde altı çizili kelimeler isim-fiildir. Burada "-ma/-me" isim-fiil eki ile olumsuzluk eki arasındaki farka dikkat etmelisin.

Sıfat-Fiiller ve Zarf-Fiiller

Sıfat-fiiller, cümlede sıfat görevi yapan fiilimsilerdir. Ekleri "-an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er/-ır/-ir/-ur/-ür, -dık/-dik/-duk/-dük, -acak/-ecek, -mış/-miş/-muş/-müş"tür. Kolayca hatırlamak için "ANASI MEZAR DİKECEKMİŞ" şeklinde kodlayabilirsin.

"Yeni gelen çocuk", "yaşanılası yer" ve "çıkmaz sokak" örneklerinde altı çizili kelimeler sıfat-fiildir. Sıfat-fiiller bazen nitelediği isim düşerek adlaşmış sıfat-fiil olur. Örneğin "yaptığın ödevler" yerine "yaptıkların" dediğimizde ödev sözcüğü düşmüş ve sıfat-fiil adlaşmıştır.

Zarf-fiiller ise cümlede zarf görevi yapan fiilimsilerdir. En çok kullanılan ekleri "-ip, -arak/-erek, -ince, -ken, -madan/-meden, -dıkça, -eli, -e...e" şeklindedir. "Ona bakıp gülümsedi", "koşarak geldi", "görünce şaşırdı" örneklerindeki altı çizili kelimeler zarf-fiildir.

İpucu: Zarf-fiiller genellikle cümleye zaman veya durum anlamı katar. "Gülerek ayrıldı" (nasıl?), "İşin bitince gel" (ne zaman?) gibi.

Fiilimsileri tanırken kalıcı isimlere de dikkat etmelisin. Bazı fiilimsi ekleri zamanla kalıcı isim olmuştur. Örneğin "dolma" (yemek), "çamaşır" (giysi), "yakacak" (odun, kömür), "çağlayan" (şelale) sözcükleri artık fiilimsi değil, kalıcı isimdir.

Fiilimsilerle İlgili Önemli Uyarılar

Fiilimsi olduğunu düşündüğün bir sözcüğün anlamına dikkat etmelisin. Aynı ek bazen çekim eki, bazen fiilimsi eki olabilir. Örneğin "kurumuş ağaçlar" ifadesinde "kurumuş" sıfat-fiil iken, "Çamaşırlar kurumuş" cümlesinde "kurumuş" çekimli fiildir.

İsim-fiil eki "-ma/-me" ile olumsuzluk eki "-ma/-me" karıştırılmamalıdır. Örneğin "Okuma, faydalı bir etkinliktir" cümlesinde "okuma" isim-fiil iken, "Bu kitabı okuma!" cümlesindeki "okuma" olumsuzluk ekidir.

Bazı fiilimsiler ek fiil alarak yüklem olabilirler. Örneğin "İhtiyacımız olan tek şey, çalışmaktır" ve "En iyi öğrenci, çok çalışandır" cümlelerinde fiilimsiler ek fiille birlikte yüklem olmuştur.

"-dik" eki ünlü ile başlayan bir ek aldığında "k" harfi yumuşar ve "ğ"ye dönüşür: "istediğin" gibi. Bu durum, fiilimsilerin doğru tanınması için önemlidir.

Püf Noktası: Fiilimsileri belirlerken her zaman önce köküne bak. Kökü fiil değilse fiilimsi olamaz. Sonra "-ma/-me" ekleriyle olumsuz yapılıp yapılamadığını kontrol et.

Fiilimsiler, dildeki anlatım gücünü artırır ve daha karmaşık düşünceleri tek cümlede ifade etmeni sağlar. Örneğin "Sınava çalıştım ve başarılı oldum" yerine "Sınava çalışarak başarılı oldum" diyerek iki yargıyı tek cümlede birleştirebilirsin.

Fiilimsiler İçin Pratik İpuçları

Sınavlarda fiilimsileri doğru belirlemek için öncelikle yüklemi bul ve yüklem olmayan fiil köklü sözcüklere odaklan. İsim-fiiller, sıfat-fiiller ve zarf-fiilleri ayırt etmek için cümledeki görevlerine bakmalısın.

İsim-fiiller isim gibi davranır (çalışmayı seviyorum), sıfat-fiiller bir ismi niteler (gelen adam), zarf-fiiller ise genellikle nasıl, ne zaman, neden gibi sorulara cevap verir (koşarak geldi). Bu görevleri belirlemek için cümlede başka kelimelerle ilişkisini incelemelisin.

Adlaşmış sıfat-fiiller özellikle dikkat etmen gereken bir konudur. Örneğin "Ödevini bitirenler çıkabilir" cümlesinde "bitirenler", "ödevini bitiren öğrenciler" anlamında kullanılmış bir adlaşmış sıfat-fiildir.

Kolay Yöntem: Fiilimsi olan bir kelime, ek fiil (-dır, -miş, -ti vb.) almadıkça yüklem olamaz. Eğer çekimli fiil gibi duruyor ama yüklem değilse, muhtemelen fiilimsidir.

Kalıcı isimleri fiilimsilerden ayırmak da çok önemlidir. "Dolma yedik", "yakacak aldık", "dolmuşa bindik" örneklerinde "dolma", "yakacak" ve "dolmuş" artık kalıcı isim olmuştur, fiilimsi değildir. Bunu anlamak için sözcüğün anlamına ve bağlama dikkat etmelisin.

Türkçe sınavlarında fiilimsiler hem bilgi hem de metin sorularında karşına çıkar. Bu nedenle fiilimsilerin çeşitlerini ve eklerini iyice öğrenirsen başarın artacaktır.