Türkçe Ses Olayları Ders Notları

Ünlülerle İlgili Ses Olayları

Türkçe'de kelimelerin seslerinde birçok değişim gerçekleşir. Bu değişimlerin en önemlilerinden biri ünlü türemesidir. Küçültme ekleri geldiğinde (biricik, daracık) veya pekiştirilmiş sözcüklerde (çepeçevre, yapayalnız) görülür.

İkinci hecesinde dar ünlü bulunan kelimelere ek geldiğinde çoğu zaman ünlü düşmesi olur. "Akıl+ı→aklı", "resim+i→resmi" gibi örneklerde görüldüğü gibi, ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Ayrıca "pazar+ertesi→pazartesi" örneğindeki gibi birleşme sırasında da ünlüler düşebilir.

Ünlü daralması ise "-a, -e" ile biten sözcüklere "-yor" eki geldiğinde görülür. "Yaşa+yor→yaşıyor", "söyle+yor→söylüyor" örneklerinde olduğu gibi, geniş ünlüler daralır ve "-ı, -i, -u, -ü"ye dönüşür.

⚠️ Dikkat: Ünsüz yumuşaması (değişimi), sonu p, t, k ile biten sözcüklere ünlü ile başlayan ek geldiğinde bu seslerin b, d, ğ'ye dönüşmesidir. "Hesap+ı→hesabı", "toprak+ı→toprağı" gibi.

Bazen de kökte ünlü değişimi olur. "Ben+a→bana", "sen+a→sana" örneklerinde olduğu gibi kökteki ünlü değişir.

Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları

Ünsüz benzeşmesi (sertleşme), f, s, t, k, ç, ş, p ile biten sözcüklere c, d, ğ ile başlayan ek getirildiğinde görülür. Mesela "ağaç+da→ağaçta", "ses+gün→seskin" gibi örneklerde, yumuşak ünsüz sertleşir.

Bazı durumlarda ünsüz düşmesi olur. Özellikle küçültme eklerinde (küçük+cük→küçücük), "-li" başlayan eklerde (seyrek+l→seyrelmek) ve birleşme esnasında (ad+daş→adaş) bu olay gerçekleşir.

Göçüşme ise seslerin yer değiştirmesidir. "Kirbit→kibrit", "torpak→toprak" gibi örneklerdeki gibi, kelimede sesler yer değiştirir ancak bu formların doğruları sağ taraftakilerdir.

🔍 İpucu: Kaynaştırma harfleri (y, ş, s, n), ünlü ile biten bir kelimeye ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde kullanılır. "Su+u→suyu", "iki+er→ikişer" gibi.

Ulama sonu ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlü ile başlayan bir sözcük geldiğinde, ünsüzün ikinci sözcüğün başına geçmesidir. "Cüneyt_Arkın", "Güneş_ışığı" gibi örneklerde görülür.

Türkçe'de dudak ünsüzlerinin benzeşmesi de önemli bir ses olayıdır. "N" sesi, kendisinden sonra dudak ünsüzü (b, p, m) geldiğinde "m" sesine dönüşür. "Anbar→ambar", "sünbül→sümbül", "perşenbe→perşembe" gibi örneklerde bu durum görülür.