7. Sınıf Sosyal Bilgiler Ders Notlarına Genel Bakış

Sosyal bilgiler dersinde bu yıl birbirinden ilginç altı ünite göreceksin. Birey ve toplum, kültür ve miras, insanlar, yerler ve çevreler, bilim, teknoloji ve toplum, üretim, dağıtım ve tüketim ile etkin vatandaşlık üniteleri seni bekliyor.

Her ünitede günlük hayatında karşına çıkacak bilgiler ve becerileri öğreneceksin. İletişim becerilerinden Osmanlı tarihine, nüfus konularından bilimin gelişimine kadar birçok konu seni bekliyor.

Bu ders notları, tüm konuları düzenli ve anlaşılır biçimde sana sunuyor. Özellikle sınavlara hazırlanırken bu notları kullanarak başarını artırabilirsin.

Not: Her ünitenin sonunda o üniteye ait sorular ve etkinlikler yaparak öğrendiklerini pekiştirebilirsin. Arkadaşlarınla birlikte çalışmak da bilgileri daha kalıcı hale getirir.

İletişim Nedir?

İnsanlar olarak hepimiz çevremizdeki olaylarla sürekli alışveriş içindeyiz. Bu alışverişin adı iletişimdir. Yani duygu, düşünce veya bilgileri başkalarına aktarmaya iletişim diyoruz.

İnsanların olduğu her yerde iletişim vardır. Konuşmamız, susmamız, yüz ifadelerimiz, oturuş biçimimiz bile iletişim kurmak için yaptığımız davranışlardır. Sesler, çizdiğimiz resimler, konuştuğumuz dil ve kullandığımız yazı hep iletişimi sağlar.

İletişimin üç temel kuralı vardır: En az iki kişi olmalı, kişiler birbirlerini fark etmeli ve iletilecek bir mesaj olmalıdır.

İletişim çeşitleri üçe ayrılır:

Sözlü İletişim: Konuşarak kurduğumuz iletişimdir. Yüz yüze yapılan konuşmalar veya telefonla görüşmeler buna örnektir.

Yazılı İletişim: Yazıyı kullanarak gerçekleştirdiğimiz iletişimdir. Mektuplar, elektronik postalar, sosyal medya mesajları bunlara örnektir.

Sözsüz İletişim: Beden hareketleri, jestler, mimikler, ses tonu, görüntü ve kıyafetlerle kurulan iletişimdir. Beden dili de sözsüz iletişimin bir parçasıdır.

Etkili İletişim İpucu: Mesajın kısa ve anlaşılır olması, iyi bir dinleyici olmak, göz teması kurmak ve gülümseyen bir yüze sahip olmak iletişimin gücünü artırır.

Olumlu ve Olumsuz İletişim

İletişimde olumlu davranışlar:

• Empati kurmak
• Ben dili kullanmak
• Farklılıklara saygılı olmak
• Göz teması kurmak
• Beden dilini kullanmak
• Güler yüzlü olmak
• Karşı tarafı etkili dinlemek

İletişimde olumsuz davranışlar:

• Tehdit etmek
• Sen dili kullanmak
• Ön yargılı davranmak
• Alay etmek, suçlamak
• İsim (lakap) takmak
• Argo sözcükler kullanmak
• Karşıdakinin sözünü kesmek

Empati, kendimizi karşımızdaki insanın yerine koyarak onun duygu ve düşüncelerini doğru anlamaya çalışmaktır. Dış dünyayı karşımızdaki insanın penceresinden görmeye çalışmak iletişimimizi güçlendirir.

Ben dili, kendi duygu ve düşüncelerimizi ifade ederek konuşmaktır. Örnek: "Derslerine yeterince çalışmadığın için çok üzülüyorum." Ben dili iletişim engeli oluşturmaz.

Sen dili ise karşımızdaki kişinin kişiliğini hedef alır. Örnek: "Derslerine hiç çalışmıyorsun!" Sen dili iletişimde engel oluşturur, yargılar ve suçlar.

Etkin dinleme için dikkatini karşındaki kişiye vermeli, konuşmacıyı sözünü kesmeden dinlemeli, göz teması kurmalı, yargılamadan dinlemeli ve konuşmacının duygularını anlamaya çalışmalısın.

Unutma: İletişimde kullandığın kelimeler kadar, söyleme biçimin ve beden dilin de çok önemlidir!

Medya ve Kitle İletişim Araçları

Medya, gazete, dergi, radyo, televizyon ve genel ağ (internet) gibi kitle iletişim araçlarının tümünü kapsayan bir terimdir. Günümüzde medyanın sosyal iletişim ve etkileşim gücü gittikçe artmaktadır.

Sosyal medya, web teknolojileri sayesinde tek yönlü bilgi paylaşımından çift taraflı ve eş zamanlı bilgi paylaşımına ulaşmamızı sağlar. Dijital medya ise elektronik ortamdaki ses, video ve fotoğraf gibi içeriklerin dijital ortamda kullanılmasıdır.

Kitle iletişim araçları, bir mesajı kısa sürede birçok kişiye ulaştıran araçlardır:

• Televizyon
• Gazete
• Genel ağ (İnternet)
• Akıllı cep telefonu
• Radyo
• Dergi

Medya ve kitle iletişim araçlarının olumlu yönleri:

• Yeni bilgi ve düşüncelerin yayılmasını sağlar
• İnsanlar arasında etkileşimi artırır
• Bilgilerin dünyaya hızla ulaştırılmasını sağlar
• İnsanların eğitilmesini sağlar

Medya ve kitle iletişim araçlarının olumsuz yönleri:

• Bağımlılık yapabilir
• Aile bağlarını zayıflatabilir
• Uzun süre kullanımı sağlığı bozabilir
• Kültürümüzün bozulmasına yol açabilir

Dikkat: Medya okuryazarlığı, medya karşısında pasif bir alıcı olmak yerine medyayı doğru okuyabilecek bilince ulaşmamızı sağlar. RTÜK (Radyo ve Televizyon Üst Kurulu) bu konuda aileleri ve çocukları bilinçlendirmeye çalışmaktadır.

İletişime Dayalı Hak ve Özgürlüklerimiz

Kitle iletişim özgürlüğü, insanların haber, bilgi ve düşünceleri iletişim araçları vasıtasıyla serbestçe elde edebilmesi ve yayabilmesidir. Kendimizi söz, yazı ve resim gibi yollarla ifade edebilme hakkına sahip olduğumuz anlamına gelir.

İletişime dayalı temel hak ve özgürlüklerimiz şunlardır:

Haberleşme Özgürlüğü: Kişilerin istediği herkesle serbestçe iletişim kurabilmesidir.

Haber Alma Hakkı: Vatandaşların doğru bilgi alma hakkı olup, kitle iletişim araçlarının doğru bilgi verme sorumluluğu vardır.

Özel Hayatın Gizliliği: Kitle iletişim araçları özel hayatın gizliliğine saygı duymalıdır. Kimsenin gizli görüntüleri, telefon görüşmeleri yayınlanmamalıdır.

Düşünce ve İfade Özgürlüğü: Herkes düşünce ve kanaatlerini özgürce ifade etme ve yayma özgürlüğüne sahiptir.

Bilgi Edinme Hakkı: Vatandaşlar, devlet kurum ve kuruluşlarının sahip olduğu bilgilere ulaşabilirler.

Tekzip ve Düzeltme Hakkı: Yayın organları, yanlış haber ve bilgilerde düzeltme yapmak zorundadır.

Anayasamızın 20. maddesi özel hayatımıza saygı hakkını, 22. maddesi haberleşme hürriyetini ve 26. maddesi düşünce ve kanaatlerimizi açıklama hakkını güvence altına alır.

Bilgi: Anayasamız, haberleşmenin gizliliğinin esas olduğunu ve hepimizin düşünce ve kanaatlerimizi açıklama hakkı olduğunu vurgular. Bu haklar, temel özgürlüklerimizin parçasıdır.

Beylikten Cihan Devletine

Osmanlı Devleti, Anadolu'da Türkiye Selçuklu Devleti'nin zayıflamasından sonra kurulan beyliklerden biridir. Kösedağ Savaşı (1243) sonrasında Moğolların Anadolu'ya hakim olması, Türkiye Selçuklu Devleti'nin otoritesinin sarsılmasına ve beylikler döneminin başlamasına neden olmuştur.

Osmanlı Devleti'nin kuruluşu:

• Kurucusu: Osman Bey
• Kuruluş yılı: 1299
• Kurulduğu yer: Söğüt (Bilecik) ve Domaniç (Kütahya)
• Bağlı olduğu boy: Kayı boyu

Osmanlı Devleti'nin kısa sürede büyümesinin nedenleri:

• Kurulduğu yerin coğrafi konumunun avantajlı olması
• Bizans'ın güçsüz durumda olması
• İskan politikası izleyerek fethettiği yerlere Türkmenleri yerleştirmesi
• Balkanlarda güçlü bir devletin olmaması
• Yetenekli padişahların yetişmiş olması
• Ahilerin desteğini alması

Osman Bey, 1299'da bağımsızlığını ilan etti, Bilecik'i alıp başkent yaptı ve ilk Osmanlı parasını bastırdı. Orhan Bey ise Bursa'yı fethederek başkent yaptı, ilk düzenli orduyu kurdu ve ilk medreseyi açtı.

İlginç Bilgi: Osmanlı Devleti'nde toplum, yönetenler ve yönetilenler olarak ikiye ayrılırdı. Yönetilen kesime "reaya" denirdi ve nüfusun büyük kısmını oluştururdu.

Osmanlı'da Askeri ve Yönetim Yapısı

Askeri Yapı: Orhan Bey zamanında yaya ve müsellem adıyla ilk düzenli ordu kurulmuştur. Osmanlı'da askeri yapı iki temel sistem üzerine kuruluydu:

Timar Sistemi: Devlet kendisine ait arazileri belli yararlılık gösteren kişilere "timar" adı verilen dirlik toprağı olarak verirdi. Timar sahibi elde ettiği gelirin bir kısmı ile devlete asker yetiştirirdi. Bu askerlere "timarlı sipahi" denirdi.

Devşirme Sistemi: Yeni fethedilen Hristiyan topraklardaki ailelerin küçük yaştaki erkek çocukları ailelerinin izniyle alınırdı. Çocuklar Anadolu'daki Müslüman Türk köylülerin yanında Türklüğü ve İslamiyeti öğrenirdi. Daha sonra Acemioğlanlar Ocağı'na alınan çocuklardan güçlü olanlar Yeniçeri Ocağı'na gider, zeki olanlar ise Enderun Mektebi'nde eğitim görürdü.

Divan Teşkilatı: Orhan Bey zamanında kurulan Divan, devlet işlerinin görüşüldüğü meclistir. Divanda son karar padişaha ait olduğu için danışma meclisi özelliği taşırdı.

Divan üyeleri şunlardı:

• Sadrazam: Padişahın vekili
• Vezirler: Sadrazamın yardımcıları
• Kazasker: Büyük davalara bakardı
• Defterdar: Devletin gelir ve giderlerini hesaplardı
• Nişancı: Belgelere padişahın tuğrasını çekerdi
• Reisülküttap: Devletin dış işlerinden sorumluydu
• Şeyhülislam: Kararların dine uygunluğunu denetlerdi
• Kaptan-ı Derya: Donanma komutanı

Divan Bilgisi: Divan toplantıları haftada dört gün yapılır ve genelde sadrazamın başkanlığında gerçekleşirdi. Önemli meselelerde padişah da katılabilirdi.

Osmanlı Kuruluş Dönemi Padişahları

I. Murad Dönemi:

• 1363'te Edirne'yi fethederek başkent yaptı
• Sırpsındığı Savaşı'nı kazandı (Haçlılarla ilk savaş)
• Devşirme sistemini ve Yeniçeri Ocağı'nı kurdu
• I. Kosova Savaşı'nda Haçlıları yendi (1389) ama şehit düştü
• İlk defa "sultan" unvanını kullandı

I. Beyazid (Yıldırım) Dönemi:

• İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahıdır
• Niğbolu Savaşı'nda Haçlıları yendi (1396)
• Anadolu'daki Türk beyliklerini alarak Türk siyasi birliğini büyük oranda sağladı
• Ankara Savaşı'nda Timur'a yenildi (1402) ve esir düştü
• Yenilgiden sonra 11 yıl süren Fetret Devri başladı

I. Mehmed (Çelebi) Dönemi:

• Fetret Devri'ne son verdi ve devletin ikinci kurucusu olarak anıldı
• Osmanlı tarihinin ilk deniz savaşını Venediklilerle yaptı
• Fetret Devri nedeniyle kaybedilen toprakların bir kısmını geri aldı

II. Murad Dönemi:

• Macarlarla Edirne-Segedin Antlaşması'nı imzaladı
• Varna Savaşı'nda (1444) ve II. Kosova Savaşı'nda (1448) Haçlıları yendi
• İstanbul'u kuşattı ama alamadı

İlginç Bilgi: II. Murad, antlaşma imzaladıktan sonra tahtı 12 yaşındaki oğlu II. Mehmed'e bıraktı. Ancak Haçlılar anlaşmayı bozunca oğlunun çağrısıyla tekrar tahta geçmek zorunda kaldı!

Fetihlerin Kalıcı Olması İçin Çalışan Teşkilatlar

Osmanlı fetihleri sadece silah yoluyla gerçekleşmedi. Fetihlerin kalıcı olmasında şu teşkilatların büyük katkısı olmuştur:

Abdalân-ı Rum (Dervişler): Fethedilecek bölgeye askerlerden önce gönüllü olarak gidip insanların gönüllerini kazanmaya çalışırlardı.

Ahiyân-ı Rum (Ahiler): Ahi Evran'ın kurduğu esnaf birliğidir. Moğol istilası ve iç isyanlar nedeniyle Anadolu'da bozulan birliği yeniden kurmuşlardır. Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda büyük rolleri olmuştur.

Baciyân-ı Rum (Kadınlar): Ahi Evran'ın eşi Fatma Bacı tarafından kurulmuştur. Anadolu kadınlarını vatan savunmasında ve sosyal hayatta aktif hale getirmek için teşkilatlandırmıştır.

Gaziyân-ı Rum (Gaziler ve Alpler): Vatan uğruna canını vermekten çekinmeyen, gaza ve cihat ruhuyla hareket eden kahramanlardır.

Osmanlı Devleti, farklı milletleri altı asrı aşkın bir süre başarıyla yönetmiştir. Bunda uyguladığı şu politikalar etkili olmuştur:

• Gaza ve cihat anlayışı: İslam dinini korumak veya yaymak amacıyla mücadele etme
• İstimâlet politikası: Fethedilen yerlerdeki halkın dinine, kültürüne hoşgörülü davranma
• Millet sistemi: Farklı din mensuplarının kendi dinî liderlerinin yönetiminde yaşamasına izin verme

Hoşgörü Politikası: Osmanlı'nın fethettiği yerlerde kalıcı olmasının en önemli sebebi, yerel halka gösterdiği hoşgörü ve saygıydı. Bu sayede halk Osmanlı yönetimine bağlılık gösteriyordu.

İstanbul'un Fethi

Fethin Nedenleri:

• Bizans'ın Osmanlı üzerine şehzadeler ve beylikleri kışkırtması
• İstanbul'un Osmanlı toprak bütünlüğünü bozması
• Bizans'ın Haçlıları Osmanlı üzerine kışkırtması
• Karadeniz-Akdeniz ticaret yolunun kontrolünü sağlama isteği
• Hz. Muhammed'in İstanbul'un fethi ile ilgili hadisinin gerçekleştirilmek istenmesi

Yapılan Hazırlıklar:

• Batıdan gelecek yardımları önlemek için Balkanlarda ordu bekletildi
• Rumeli Hisarı yapıldı
• "Şahi" adı verilen büyük toplar döktürüldü
• Haliç'e 72 gemi karadan yürütülerek indirildi
• Anadolu ve Balkanlardaki devletlerle barış yapıldı

Fethin Türk Tarihi Açısından Sonuçları:

• Osmanlı Devleti'nin Anadolu ve Rumeli toprak bütünlüğü sağlandı
• İstanbul, Osmanlı Devleti'nin başkenti oldu
• II. Mehmed, "Fatih" unvanını aldı
• Osmanlı Devleti, Yükselme Dönemi'ne girdi
• İslam dünyasındaki saygınlık arttı

Fethin Dünya Tarihi Açısından Sonuçları:

• Orta Çağ sona erdi, Yeni Çağ başladı
• Avrupa'da Coğrafi Keşifler başladı
• Derebeylik sistemi yıkılmaya başladı
• Rönesans hareketleri başladı

Fatih'in Hoşgörüsü: Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'u fethettikten sonra Hıristiyan halka seslenerek canlarına, mallarına ve dini inançlarına dokunulmayacağını garanti etmiş ve hoşgörüsünü göstermiştir.