En İyi Türkçe Ders Notları

Fiilimsiler (Eylemsililer) - Giriş ve İsim-Fiil

Fiilimsiler, fiillerden türeyen ama fiil gibi çekimlenemeyen özel sözcüklerdir. Bunları isim, sıfat veya zarf gibi kullanırız. En önemli özelliği, cümleyi birleşik yapılı hale getirmeleri.

Fiilimsiler hiçbir zaman tek başına yüklem olamazlar - bu çok önemli! Yüklem olabilmeleri için ek fiil almaları gerekir. Ayrıca olumluları ve olumsuzu yapılabilir.

İsim-fiil (mastar) fiilimsinin en tanıdık türü. "-ma, -mak, -ış" ekleriyle yapılır. "Balık tutmak bir yetenek işidir" cümlesindeki "tutmak" sözcüğü isim-fiil. Bu ekleri alan sözcükler cümlede isim görevinde kullanılır.

Dikkat! "Kazma, dolma, çakmak, dondurma" gibi kalıplaşmış sözcükler artık fiilimsi sayılmaz - bunlar tamamen isim olmuşlar.

Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil

Sıfat-fiil (ortaç) varlıkları niteler, bu yüzden sıfat görevi yapar. "-an, -ası, -mez, -ar, -dık, -ecek, -miş" ekleriyle yapılır. "Yaralanan yolcular hastaneye kaldırıldı" örneğindeki "yaralanan" bir sıfat-fiildir.

Sıfat-fiiller hem sıfat hem fiil özelliği taşır - bu onları özel kılar. Yan cümlecik kurarlar ama aynı zamanda isimleri nitelerler.

Zarf-fiil (bağ-fiil) ise cümleleri birbirine bağlar. "-ken, -ince, -arak, -madan" gibi pek çok eki vardır. "Ders çalışırken uyuyakalmışım" cümlesindeki "çalışırken" bir zarf-fiildir.

Zarf-fiiller çekim ekleri almazlar ve cümlede zarf görevi yaparlar. İki cümleyi bağladıkları için "bağlaç" özelliği de taşırlar.

İpucu: Zarf-fiillere "ulaç" da denir. Bu terim sınavlarda çıkabilir!

Sözcükte Anlam - Temel Kavramlar

Sözcükler tek başlarına değil, cümle içinde anlam kazanır. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar taşıyabilir. Bu çok anlamlılığı anlamamız gerekir.

Gerçek anlam sözcüğün sözlükteki ilk anlamıdır. "Ayağı şişmişti" cümlesindeki "ayak" gerçek anlamda kullanılmış. Yan anlam ise benzerlik kurulan durumlarda ortaya çıkar: "Sandalyenin ayağı kırıldı" örneğindeki gibi.

Mecaz anlam sözcüklerin sözlük anlamından uzaklaştığı durumlardır. "Kalbimi kırdı" cümlesindeki "kırmak" mecaz anlamda kullanılmış. Genellikle somut sözcükler soyutlaştırılarak mecaz anlam elde edilir.

Terim anlam ise özel alanlarda (spor, sanat, bilim) kullanılan anlamlardır. "Fenerbahçe korner kullanacak" cümlesindeki "korner" bir spor terimidir.

Hatırla: Mecaz anlam, günlük konuşmada en çok kullandığımız anlam türüdür!

Anlam Çeşitleri ve Özel Durumlar

Ad aktarması bir varlığın ismini söylemek yerine, onun bir özelliğini söylemektir. "Orhan Kemal'i okurum" cümlesinde aslında yazarın eserlerini okuyoruz - bu ad aktarması.

Dolaylama tek sözcükle söylenebilecek şeyi birden fazla sözcükle anlatmadır. "Hayat arkadaşı" yerine "eşi" diyebiliriz ama dolaylama daha kibar. "Kara elması" kömür demektir.

Somut sözcükler duyu organlarımızla algıladığımız varlıkları karşılar: kuş, kalem, deniz. Soyut sözcükler ise sadece düşüncelerimizle algıladıklarımız: mutluluk, cesaret, umut.

Güzel adlandırma korkulan, çekinilen durumları başka sözcüklerle ifade etmektir. "Hakkın rahmetine kavuştu" ölmek anlamında kullanılır. "Görme engelli" kör yerine tercih edilir.

Not: Güzel adlandırma genellikle nezaket ve saygıdan kaynaklanır.

Sözcükler Arası Anlam İlişkileri

Eş anlamlı sözcükler aynı anlamı taşır ama farklı seslerle yazılır: cahil-bilgisiz, cesur-yürekli. Genellikle birisi Türkçe, diğeri yabancı dilden gelmiştir.

Eş sesli (sesteş) sözcükler aynı yazılır ama farklı anlamları vardır. "Yaş" hem ıslaklık hem de insanın geçirdiği yıl sayısı anlamındadır. Türkçede 200'den fazla sesteş sözcük bulunur.

Zıt anlamlı sözcükler birbirine tamamen karşıt anlam taşır: iyi-kötü, sıcak-soğuk, uzun-kısa. Yakın anlamlı sözcükler benzer ama tam olarak aynı olmayan anlamlar taşır: basmak-ezmek, korkak-çekingen.

Aynı kavram alanına giren sözcükler farklı anlamlar taşır ama aynı işlevde kullanılır. "Taşıt" kavramı altında otobüs, minibüs, taksi yer alır.

Sınav Tüyosu: Sesteş sözcüklerde bağlamdan anlam çıkarmak çok önemli!

Sözcük Gruplarında Anlam - İkilemeler ve Deyimler

İkilemeler iki sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu anlatım zenginlikleridir. Yedi farklı şekilde yapılabilir: aynı sözcüğün tekrarı (uzun uzun), eş anlamlı sözcükler (akıllı uslu), zıt anlamlı sözcükler (az çok).

İkilemeler daima ayrı yazılır ancak "birdenbire, çıtçıt" gibi kalıplaşmış olanlar bitişik yazılabilir. Cümleye farklı anlamlar katarlar: "aşağı yukarı" yaklaşık, "bata çıka" zorluk anlamında.

Deyimler en az iki sözcükten oluşan, mecaz anlam taşıyan kalıplaşmış sözlerdir. "Bardağı taşırmak" sabrı tüketmek demektir. Sözcüklerin yerleri değiştirilemez ve tek bir sözcük gibi görev yaparlar.

Deyimlerin anlamını çıkarmak için sözcüklerin sözlük anlamlarına değil, bütünün vermek istediği mesaja bakmalıyız.

Önemli: Deyimlerde sözcük sırası asla değiştirilemez!

Atasözleri ve Diğer Söz Grupları

Atasözleri atalarımızın yaşam deneyimlerini aktaran, öğüt veren kalıplaşmış sözlerdir. Kim söylediği belli değildir ve toplumun ortak ürünüdür. Tek bir sözcüğü bile değiştirilemez.

Çoğu atasözü mecaz anlamlıdır. "Ayağını yorganına göre uzat" atasözünde ayak harcama, yorgan gelir anlamındadır. Bazıları gerçek anlamlıdır: "Bugünün işini yarına bırakma."

Vecizeler (öz deyişler) kim tarafından söylendiği belli olan kısa ve etkili sözlerdir. "Öğretmenler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır" Atatürk'ün bir vecizesidir.

Yansıma sözcükler doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşur. İnsan sesi (hapsu), hayvan sesi (miyav), eşya sesi (pat) olmak üzere üç gruba ayrılır. Cümlede isim, sıfat, zarf, fiil gibi kullanılabilir.

Dikkat: Yansıma sözcükler mecaz anlamda kullanılırsa yansıma özelliği kaybolur!

Yansıma Sözcüklerin Detayları

Yansıma sözcüklerin üç ana grubu vardır. İnsan seslerinden: fis (fısıldamak), hapsu (hapşırmak). Hayvan seslerinden: miyav (miyavlamak), hav (havlamak). Doğa ve eşya seslerinden: şır (şırıltı), tak (takırtı).

Bu sözcükler ikileme görevinde de kullanılabilir: tıkır tıkır, çıt çıt, fokur fokur. Cümlede farklı görevlerde yer alırlar: "Bu çıtır beni rahatsız ediyor" (isim), "Çıtır ekmek" (sıfat).

Mecaz anlamda kullanıldıklarında yansıma özelliği kaybolur. "Dersimi çatır çatır anlattım" cümlesindeki "çatır çatır" ses taklidi değil, "çok iyi" anlamındadır.

Görme duyusuyla ilgili "pırıl pırıl, ışıl ışıl" gibi sözcükler yansıma değildir - bunlar sadece yansıma sözcükleri andırır.

Önemli Ayrım: Yansıma sözcükler sadece ses taklidiyle oluşur, görüntü taklidi değil!

Cümlelerin İfade Ettiği Anlam Özellikleri - 1

Cümleler farklı anlam özelliklerine sahiptir. Tanım cümlesi "Bu nedir?" sorusunun cevabını verir: "Doğa, canlı ve cansız varlıkların yaşadığı sistemdir."

Karşılaştırma cümlesi iki varlık arasındaki benzerlik veya farklılığı gösterir. "Kadar, gibi, en, daha" sözcükleri sıkça kullanılır. Üslup cümlesi yazarın dili kullanma biçiminden bahseder.

İçerik (konu) cümlesi eserin konusundan, vermek istediği mesajdan söz eder. Yorum cümlesi durumun değerlendirildiği öznel cümlelerdir - kişinin kendi görüşünü bildirir.

Varsayım cümlesi henüz gerçekleşmemiş durumu gerçekmiş gibi kabul eder: "Diyelim ki tatil kazandın." İhtimal cümlesi ise kesin anlam içermez, olasılık bildirir.

Sınav İpucu: Bu cümle türlerini örnekleriyle birlikte öğrenmek çok önemli!

Cümlelerin İfade Ettiği Anlam Özellikleri - 2

Eleştiri cümlesi bir yapıtın, kişinin iyi ya da kötü yönlerini ortaya koyar. Olumlu veya olumsuz olabilir. Öz eleştiri ise kişinin kendi davranışlarını eleştirmesidir.

Eşitlik cümlesi varlıklar arasındaki eşitliği belirtir: "İki takım da bir puana razı oldu." Aşamalı durum cümlesi değişimi, gelişimi anlatır. "Gitgide, gittikçe" gibi sözcükler kullanılır.

Ön yargı cümlesi bir durumla ilgili önceden edinilmiş görüşleri yansıtır. Kişisel yargılardır ve objektif değildir. "Göreceksiniz, bu işi de batıracak" gibi.

Azımsama bir şeyin umulandan az olduğunu, küçümseme ise bir kişinin aşağılandığını anlatır. "Bu parayla simit bile alınmaz" azımsama, "Bu soruyu çözebileceğini mi sanıyorsun?" küçümsemedir.

Önemli Fark: Azımsama miktarla, küçümseme kişiyle ilgilidir!