Fiiller Nedir?

Fiiller, yaptığımız hareketleri ve içinde bulunduğumuz durumları anlatan sözcüklerdir. İsimlerden farklı olarak fiiller, mastar eki $-mek/-mak$ alabilir. Örneğin yazmak, gelmek, koşmak gibi.

İsimler canlı ve cansız varlıklara, duygulara, kavramlara verilen adlardır. Kitap, sınav, sevgi, düşünce gibi sözcükler isimdir ve mastar eki alamazlar.

Bir sözcüğün fiil mi isim mi olduğunu anlamak için sonuna -mek/-mak ekleyerek test edebilirsin. "Eve" sözcüğünü "evmek" şeklinde söyleyemiyoruz, bu bir isimdir. Ama "gel-" sözcüğünü "gelmek" şeklinde söyleyebiliyoruz, bu bir fiildir.

Unutma! Fiiller cümle içinde kullanılırken mastar halinde bulunmazlar, çekimlenmiş halleriyle kullanılırlar: "Yarın okula geleceğim" gibi.

Fiillerin Anlam Özellikleri

Fiiller yaptığımız işlere, içinde bulunduğumuz durumlara ve kendiliğinden gelişen olaylara göre üç gruba ayrılır.

İş Fiilleri: Bir işi yapan ve bu işten etkilenen bir nesne olan fiillerdir. Örneğin "camı kırdı" cümlesinde kırmak fiilini yapan biri var ve bu işten etkilenen "cam" adlı nesne var. Yaz(mak), al(mak), taşı(mak) birer iş fiilidir. İş fiillerini "onu" sözcüğü ile test edebiliriz: Onu yazmak, onu almak diyebiliyoruz.

Durum Fiilleri: Kişilerin içinde bulunduğu durumu gösteren, nesne almayan fiillerdir. Örneğin "Ahmet güldü" cümlesinde, gülme eylemini yapan var ama bundan etkilenen bir nesne yok. Uyu(mak), otur(mak), dinlen(mek) birer durum fiilidir. "Onu uyumak" diyemediğimiz için durum fiili olduğunu anlayabiliriz.

Oluş Fiilleri: Kendiliğinden gerçekleşen, kişinin iradesi dışında olan değişimleri anlatır. Yaşlan(mak), büyü(mek), sol(mak) oluş fiilleridir. Bu fiiller belirli bir sürede, kendiliğinden oluşur - hemen olmaz. Örneğin hemen oturabiliriz (durum fiili) ama hemen büyüyemeyiz (oluş fiili).

İpucu: İş fiillerini "onu" testi ile, oluş fiillerini ise "hemen yapabilme" testi ile kontrol edebilirsin!

Fiilde Kip

Fiiller cümle içinde çekimli halde kullanılır. Fiillerin kök veya gövdesine eklenen kip ekleri iki ana gruba ayrılır: Haber (Bildirme) Kipleri ve Dilek (Tasarlama) Kipleri.

Haber Kipleri: Fiilin zamanını bildirir. Fiil ne zaman yapıldı, yapılıyor veya yapılacak sorusuna cevap verir. Dört çeşittir:

• Şimdiki Zaman $-yor, -makta$: Gel-i-yor
• Gelecek Zaman $-ecek, -acak$: Gel-ecek
• Geniş Zaman $-r, -er, -ar$: Gel-i-r
• Geçmiş Zaman $-di, -miş$: Gel-di, Gel-miş

Dilek Kipleri: Zaman bildirmez, fiilin yapılmasına yönelik dilek, istek, şart ve emir anlamlarını taşır. Dört çeşittir:

• İstek $-e, -a$: Gel-e
• Şart $-se, -sa$: Gel-se
• Gereklilik $-meli, -malı$: Gel-meli
• Emir (eki yok): Gel

Çekimli bir fiil, fiil kökü + kip eki + kişi eki şeklinde oluşur. Örneğin "Gel-i-yor-um" fiilinde "gel-" kök, "-i-yor" kip eki, "-um" ise kişi ekidir.

Kolay Hatırla: Haber kipleri zaman bildirir; dilek kipleri ise istek, şart, gereklilik ve emir anlamları taşır!

Haber Kipleri - 1

Şimdiki Zaman Şu an devam eden işleri anlatır ve "-yor, -makta/-mekte" ekleriyle yapılır. Fiilin gerçekleşme zamanı ile söylenme zamanı aynıdır.

Olumlu çekimde:

• Ben gel-i-yor-um
• Sen gel-i-yor-sun
• O gel-i-yor
• Biz gel-i-yor-uz
• Siz gel-i-yor-sunuz
• Onlar gel-i-yor-lar

Olumsuz çekimde "-mi" eki kullanılır:

• Gel-mi-yor-um
• Gel-mi-yor-sun...

Gelecek Zaman İleride yapılacak işleri anlatır ve "-ecek, -acak" ekleriyle yapılır. Fiilin söylenme zamanı gerçekleşme zamanından öncedir.

Olumlu çekimde:

• Ben gel-eceğ-im
• Sen gel-ecek-sin
• O gel-ecek
• Biz gel-ecek-iz
• Siz gel-ecek-siniz
• Onlar gel-ecek-ler

Olumsuz çekimde:

• Gel-me-y-eceğ-im
• Gel-me-y-ecek-sin...

Dikkat: Gelecek zamanda olumsuz yaparken "-y-" yardımcı sesi kullanılır: gel-me-y-ecek gibi.

Haber Kipleri - 2

Geniş Zaman Her zaman veya belirli aralıklarla yapılan işleri anlatır. Eki "-r" dir ve ses uyumuna göre farklı biçimlerde görülebilir $-er, -ar, -ir, -ür$.

Olumlu çekimde:

• Ben gel-ir-im
• Sen gel-ir-sin
• O gel-ir
• Biz gel-ir-iz
• Siz gel-ir-siniz
• Onlar gel-ir-ler

Olumsuz çekimde zaman eki düşer:

• Ben gel-me-m
• Sen gel-mez-sin
• O gel-mez
• Biz gel-me-y-iz
• Siz gel-mez-siniz
• Onlar gel-mez-ler

Geçmiş Zaman Geçmişte yapılan işleri anlatır. İki tür geçmiş zaman vardır:

1. Duyulan Geçmiş Zaman $-miş/-mış/-muş/-müş$ Fiili söyleyen kişi, olayı görmemiş, başkasından duymuş veya sonradan fark etmiştir.
   • Ben gel-miş-im
   • Sen gel-miş-sin
   • O gel-miş
   • Biz gel-miş-iz
   • Siz gel-miş-siniz
   • Onlar gel-miş-ler

Olumsuz çekimde:

• Gel-me-miş-im
• Gel-me-miş-sin...

İpucu: Geniş zamanın olumsuzunda ilginç bir durum var: "-r" eki düşüyor ve 2., 3., 5. ve 6. kişilerde "-mez" eki kullanılıyor!

Geçmiş Zaman ve Dilek Kipleri

Görülen Geçmiş Zaman Eki "-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü" olan bu kipi, fiili kendisi görmüş kişiler kullanır.

Olumlu çekimde:

• Ben gel-di-m
• Sen gel-di-n
• O gel-di
• Biz gel-di-k
• Siz gel-di-niz
• Onlar gel-di-ler

Olumsuz çekimde:

• Gel-me-di-m
• Gel-me-di-n...

Şart Kipi Eki "-se, -sa" olan bu kip, fiilin gerçekleşmesi için bir koşul bildirir. Bazen dilek anlamı da taşır.

Olumlu çekimde:

• Ben gel-se-m
• Sen gel-se-n
• O gel-se
• Biz gel-se-k
• Siz gel-se-niz
• Onlar gel-se-ler

İstek Kipi Eki "-e, -a" olan bu kip, istek bildirir.

Olumlu çekimde:

• Ben gel-e-y-im $gel-e-m$
• Sen gel-e-sin
• O gel-e
• Biz gel-e-lim $gel-e-k$
• Siz gel-e-siniz
• Onlar gel-e-ler

Önemli Fark: Görülen geçmiş zamanda olayı kendimiz gördük, duyulan geçmiş zamanda ise başkasından duyduk veya sonradan fark ettik!

Gereklilik, Emir ve Kişi Ekleri

Gereklilik Kipi Eki "-meli, -malı" olan bu kip, bir gerekliliği bildirir. Bazen tahmin anlamı da taşır.

Olumlu çekimde:

• Ben gel-meli-y-im
• Sen gel-meli-sin
• O gel-meli
• Biz gel-meli-y-iz
• Siz gel-meli-siniz
• Onlar gel-meli-ler

Emir Kipi Özel bir eki yoktur, sadece kişi ekleriyle çekimlenir. Birinci tekil ve çoğul kişilerde çekimi yoktur, çünkü kendimize emir veremeyiz.

Olumlu çekimde:

• $Ben -------$
• Sen gel
• O gel-sin
• $Biz -------$
• Siz gel-in
• Onlar gel-sin-ler

Kişi Ekleri Türkçede fiiller, kişilere göre çekimlenir. Her kişi için özel bir ek kullanılır:

1. Tekil Şahıs (Ben): -m, -im, -ım, -um, -üm
2. Tekil Şahıs (Sen): -n, -(s)ın, -(s)in, -(s)un, -(s)ün
3. Tekil Şahıs (O): eki yok
4. Çoğul Şahıs (Biz): -ız, -iz, -uz, -üz, -k
5. Çoğul Şahıs (Siz): -(s)ınız, -(s)iniz, -(s)unuz, -(s)ünüz
6. Çoğul Şahıs (Onlar): -lar, -ler

Unutma! Fiil çekimi yaparken sıra şöyledir: Fiil kökü + kip eki + kişi eki $gel-i-yor-um gibi$.

Fiillerde Anlam Kayması

Fiillerde anlam (zaman) kayması, cümlede kastedilenle fiildeki kip arasında fark olduğunda ortaya çıkar. Örneğin "Yarın Konya'ya gidiyorum" cümlesinde, yarın gelecek zamanı gösterir ama fiilde şimdiki zaman $-yor$ eki kullanılmıştır.

En Sık Görülen Anlam Kaymaları:

• Geçmiş zaman yerine geniş zaman kullanımı: "Temel bir gün uçağa biner." (bindi)

• Şimdiki zaman yerine geniş zaman kullanımı: "Müdür Bey dosyaları isterler." (istiyor)

• Gelecek zaman yerine şimdiki zaman kullanımı: "Yarın seninle fuara geliyorum." (geleceğim)

• Emir kipi yerine geniş zaman kullanımı: "Yarın ilk iş o parayı yatırırsın." (yatır)

• Geçmiş zaman yerine şimdiki zaman kullanımı: "Öğrendiğim an hemen yanına gidiyorum." (gittim)

İpucu: Cümledeki zaman belirteçlerine dikkat et! "Yarın" sözcüğü gelecek zamanı gösterdiği halde fiil şimdiki zamanda olabilir, bu bir anlam kaymasıdır.