Sözcükte Anlam - Türkçe Ders Notları

Sözcüklerde Anlam Özellikleri

Sözcükler anlamları bakımından farklı özellikler gösterir. Tek anlamlı sözcükler sadece bir kavramı karşılarken (ağaç, termometre gibi), çok anlamlı sözcükler zamanla yeni anlamlar kazanır. Örneğin "atmak" sözcüğü fırlatmak, ertelemek, göndermek gibi anlamlarda kullanılabilir.

Bir sözcüğün akla ilk gelen anlamı gerçek anlam olarak adlandırılır. Temel anlamdan tamamen uzaklaşmadan kazanılan anlamlar yan anlam, tamamen uzaklaşarak kazanılan anlamlar ise mecaz anlamdır. "Gözlerim ağrıdı" cümlesinde gerçek anlam, "çekmecenin gözü" yan anlam, "gözümde tüttün" ise mecaz anlamdır.

Beş duyu organımızdan en az biriyle algılayabildiğimiz varlıkları karşılayan sözcüklere somut, algılayamadığımız kavramları karşılayan sözcüklere ise soyut sözcükler denir.

Dikkat! Çok anlamlılık ile sesteşlik karıştırılmamalıdır. Sesteş sözcüklerde yazılışlar aynıdır ancak anlamlar arasında hiçbir ilişki yokken, çok anlamlı sözcüklerde anlamlar arasında bir ilişki vardır.

Sözcük Türleri ve Yapıları

Terim anlamlı sözcükler, bir bilim, sanat veya meslek dalıyla ilgili özel kavramları karşılar. Örneğin "sıfat, özne" dilbilgisi terimleri, "açı, kare" matematik terimleridir. Bilim, sanat ve meslek isimlerinin kendileri terim değildir!

Doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklere yansıma sözcükler denir. "Vızıltı, pat, küt" gibi ses taklidi olan sözcükler bu gruba girer. "Parıltı, ışıltı" gibi ses taklidi olmayanlar yansıma değildir.

İkilemeler farklı şekillerde oluşabilir: eş anlamlı sözcüklerle (güçlü kuvvetli), anlamsız sözcüklerle (abuk sabuk), yakın anlamlı sözcüklerle (akıl fikir), aynı sözcüğün tekrarıyla (yavaş yavaş) veya bir anlamlı bir anlamsız sözcüklerle (eğri büğrü).

Ölçülebilen, sayılabilen özellikler nicelik, ölçülemeyen özellikler ise nitelik bildirir. "3 kilo elma" nicelik, "lezzetli elma" nitelik bildiren bir ifadedir.

İpucu: İkilemeleri öğrenmenin kolay yolu: İkileme türlerini örnekleriyle birlikte ezberlersen sınavlarda kolayca hatırlayabilirsin!

Sözcükler Arası Anlam İlişkileri

Somutlaştırma, soyut bir kavramı somut bir sözcükle anlatmaktır. "Hayallerim suya düştü" cümlesinde soyut olan "hayal" kavramı, somut bir varlıkmış gibi gösterilmiştir. Somutlaştırmada genellikle benzetmeler kullanılır.

Sesteş (eş sesli) sözcükler yazılışları aynı ama anlamları farklı olan sözcüklerdir. "Yüz, dolu, çay" gibi. Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler ise yazılışları farklı anlamları aynı olan sözcüklerdir. "Konuk-misafir, ıslak-yaş" gibi.

Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir. "Genç-ihtiyar, açık-kapalı" gibi. Unutma, olumsuzluk zıtlık değildir! "Tatlı" sözcüğünün zıttı "acı", olumsuzu "tatsız"dır.

Bazı sözcüklerin cümle içindeki kullanımlarına göre zıt anlamları değişebilir. "Ak akçe kara gün içindir" atasözünde "kara" sözcüğü "kötü" anlamındadır, bu durumda zıttı "beyaz" değil "iyi" olur.

Önemli: Zıt anlam ile olumsuzluk arasındaki farkı iyi anla! Sınavlarda en çok karıştırılan konulardan biridir.

Söz Sanatları ve Anlam Özellikleri

Genel ve özel anlamlı sözcükler kapsamları bakımından farklılık gösterir. Anlam olarak daha geniş olan sözcükler genel, daha dar olanlar özeldir. "Varlık-canlı-bitki-çiçek-gül" genelden özele sıralanırken, "kedi-hayvan-canlı-varlık" özelden genele sıralanır.

Dolaylama, bir sözcükle ifade edilebilen kavramı birden çok sözcükle anlatmaktır. "Hayat arkadaşı (eş)" ve "Ege'nin incisi (İzmir)" birer dolaylamadır. Güzel adlandırma ise olumsuz duygular uyandıran kavramları daha güzel sözcüklerle ifade etmektir. "Son yolculuk (ölüm)" buna örnektir.

Ad aktarması, bir sözcüğün benzetme amacı güdülmeden başka bir sözcük yerine kullanılmasıdır. "Uçak Ankara'ya iniş yaptı" (Ankara havaalanına) cümlesinde ad aktarması vardır.

Deyim aktarması ise doğadan insana, insandan doğaya, doğadan doğaya veya duyular arası olabilir. "Sevinçten havalara uçtu" (doğadan insana), "yaralı bir gemi" (insandan doğaya), "rüzgar uluyordu" (doğadan doğaya) örneklerdir.

Kolay hatırla: Deyim aktarması türlerini cümleleriyle birlikte öğrenirsen, sınavlarda hemen ayırt edebilirsin.

Duyular Arası Aktarma

Duyular arası aktarma, bir duyu ile algılanan özelliği, başka bir duyu ile algılanabilirmiş gibi kullanmaktır. Bu, deyim aktarmasının özel bir türüdür.

"Yumuşak sesiyle salondakileri büyüledi" cümlesinde yumuşaklık dokunma duyusuna ait bir özelliktir, ancak duyma duyusuna aktarılmıştır. Bu tür ifadeler dilimizde anlatımı zenginleştirir.

Duyular arası aktarmada en sık kullanılan aktarımlar dokunma duyusundan işitme duyusuna (yumuşak ses, sert konuşma), görme duyusundan işitme duyusuna (parlak ses) ve tat alma duyusundan diğer duyulara (tatlı bakış, acı söz) şeklinde olur.

Örnekle pekiştir: Kendi hayatında duyular arası aktarma örnekleri bulmaya çalış. "Sıcak renkler", "soğuk davranış" gibi ifadeleri günlük hayatımızda sık kullanırız!