Çekim Ekleri ve Yapım Ekleri Nedir?

Türkçede çekim ekleri sözcüklerin anlamını değiştirmez, sadece cümledeki görevini belirler. Yapım ekleri ise bambaşka sözcükler yaratır ve her zaman çekim eklerinden önce gelir.

İsim çekim ekleri beş çeşittir: çokluk $-lar$, hal (-i, -e, -den, -de), iyelik (-im, -in), ilgi (-in, -ın) ve eşitlik (-ca, -ce). Bunlara bir de ek eylem ekleri eklenir. "Kitabımdan" kelimesinde -ım iyelik, -dan ise çıkma hali ekidir.

Fiil çekim ekleri üç ana gruba ayrılır. Zaman ekleri hareketin ne zaman yapıldığını (-dı, -iyor, -acak), dilek ekleri istek veya gereklilik durumunu (-se, -meli), şahıs ekleri ise kimin yaptığını (-im, -sin, -lar) gösterir.

İpucu: Çekim ekleri sözcüğün temel anlamını hiç değiştirmez, sadece cümledeki işlevini belirler!

Yapım Ekleri ve Türleri

Yapım ekleri mevcut bir sözcükten bambaşka bir sözcük yaratır. Mesela "göz" kelimesinden "gözlük", "gözlü", "gözcü" gibi yeni kelimeler türetiriz.

İsimden isim yapan ekler arasında -lık (köprülük), -lı (şekerli), -sız (parasız), -cı (satıcı) en çok kullanılanlar. İsimden fiil yapan ekler ise -la (taşla), -al (çoğal), -ar (sarar) şeklinde. Bu ekler sayesinde kelime hazineni genişletebilirsin.

Fiilden isim yapan ekler çok çeşitli: -ış (çalış), -ak (kaçak), -gi (sevgi), -ım (ölüm). Fiilden fiil yapan ekler de var: -dir (güldür), -in (gezin), -t (korkut). Her ekin kendine özgü bir görevi bulunuyor.

Birleşik sözcükler iki kelimenin bir araya gelerek yeni kavram oluşturmasıyla meydana gelir. "Ayakkabı", "başkent", "karayolu" gibi örnekler günlük hayatta sürekli kullanıyoruz.

Dikkat: Yapım ekleri her zaman çekim eklerinden önce gelir. Önce yapım, sonra çekim!

Eklerle İlgili Önemli Uyarılar

Benzer görünen ekleri birbirine karıştırmamak için dikkatli olmalısın. Mesela "evi" kelimesindeki -i bazen iyelik eki (onun evi), bazen de belirtme hali eki (evi gördüm) olabilir.

Çekim ekleri kelimenin anlamını değiştirmez ama hal ekleri sıfat olarak kullanılırsa yapım eki haline gelir. "Okuldan geliyorum"daki -dan çekim eki, "yalandan kavga"daki -dan ise yapım ekidir çünkü sıfat yapmış.

Aynı sözcük birden fazla yapım eki alabilir: "gözcülük" kelimesinde önce -cı sonra -lık eki var. Türkçenin kuralı şudur: önce yapım eki, sonra çekim eki. Bu sıralama çok önemli!

Bazı ekler görünüş olarak aynı olsa da farklı işlevlere sahip. "-ma" eki bazen isim-fiil yapar (yürümeyi severim), bazen de olumsuzluk eki olur (konuşma!). Cümledeki anlamına bakarak ayırt edebilirsin.

Pratik: Karıştırdığın ekleri not al ve sık sık tekrar et. Zaman içinde farkları görmek çok daha kolay hale gelecek!