Söz Sanatları

Söz sanatları, Türkçe dersinde öğreneceğiniz en keyifli konulardan biridir. Bu sanatları bildiğinizde, okuduğunuz şiirleri ve metinleri daha iyi anlayabilir, kendi yazılarınızı da daha etkileyici hale getirebilirsiniz.

Bu bölümde beş temel söz sanatını öğreneceğiz: Benzetme, abartma, kişileştirme, konuşturma ve karşıtlık. Her birinin kendine özgü özellikleri ve kullanım amaçları vardır.

Günlük hayatta aslında farkında olmadan bu söz sanatlarını sık sık kullanıyoruz. Örneğin bir arkadaşınıza "aslan gibi güçlüsün" dediğinizde benzetme yapıyorsunuz!

Dikkat! Söz sanatları sadece Türkçe dersinde değil, hayatın her alanında karşımıza çıkar. Televizyon reklamlarından şarkı sözlerine kadar pek çok yerde bu sanatları görebilirsiniz.

Benzetme (Teşbih)

Benzetme, aralarında ilgi bulunan iki şeyden zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir. Günlük hayatta en sık kullandığımız söz sanatıdır! Örneğin "Amcam aslan gibi cesur bir adamdı" cümlesinde, amcanın cesareti aslanınkine benzetilmiştir.

Benzetmede dört önemli unsur bulunur: Benzeyen (zayıf olan), benzetilen (güçlü olan), benzetme yönü ve benzetme edatı. "Fatih, kaplumbağa gibi yavaş yürüyordu" cümlesinde Fatih benzeyen, kaplumbağa benzetilen, yavaş benzetme yönü, gibi ise benzetme edatıdır.

Benzetme yaparken genellikle "gibi", "kadar", "dek" gibi edatları kullanırız. "Gül kadar güzelsin" ya da "Yıllardır koca bir çınar gibi ayakta duruyordu" cümlelerinde olduğu gibi.

İpucu: Bir cümlede benzetme olup olmadığını anlamak için "neyi neye benzetmiş?" sorusunu kendine sorabilirsin. Eğer cevaplayabiliyorsan, orada benzetme vardır!

Benzetmenin Unsurları

Benzetme sanatını kullanırken dört temel unsura dikkat etmemiz gerekir. Bu unsurlar sayesinde benzetmelerimiz daha güçlü ve etkili olur.

Benzeyen, özellik bakımından zayıf olan varlık veya nesnedir. Yani özelliğini vurgulamak istediğimiz asıl unsurdur. "Sıra arkadaşım tilki gibi kurnaz biriydi" cümlesinde "sıra arkadaşım" benzeyendir.

Benzetilen, özellik bakımından güçlü olan varlık veya nesnedir. "Gökyüzü annemin gözleri gibi" cümlesinde "annemin gözleri" benzetilendir. Benzetilen, genelde özellikleri herkesçe bilinen bir varlıktır.

Benzetme yönü, iki şey arasındaki ortak özelliktir. "Çalışkan, tembel, soğuk, kurnaz" gibi sıfatlar genelde benzetme yönünü belirtir. Her benzetmede benzetme yönü açıkça söylenmeyebilir.

Benzetme edatı, benzeyen ve benzetilen arasında köprü görevi görür. En sık kullanılan benzetme edatları "gibi", "kadar", "dek" sözcükleridir.

Hatırlat: Benzetme yaparken dört unsurun da her zaman açıkça belirtilmesi gerekmez. Bazen benzetme yönü veya diğer unsurlar gizli olabilir!

Abartma (Mübalağa)

Abartma, bir varlık, durum ya da olayın olduğundan daha büyük ya da küçük gösterilerek anlatılmasıdır. Bu sanat, anlatımı daha etkileyici ve güçlü hale getirir.

"Kedi, korkudan öyle zıpladı ki az kalsın aya çarpacaktı" cümlesinde kedinin zıplaması gerçekte mümkün olmayan bir yüksekliğe çıkartılarak abartılmıştır. Burada kedinin ne kadar çok korktuğu vurgulanmak istenmiştir.

Günlük hayatta da sıkça abartma yaparız. "Dünyalar kadar işim var", "ateşler içinde yanıyordu", "soğuktan dondum" gibi ifadeler aslında abartma örnekleridir. Bu ifadeler gerçekte mümkün olmayan durumları anlatır.

Eğlenceli Not: Abartma sanatında hayal gücümüzü kullanırız. Bir durumu olduğundan çok daha büyük veya küçük göstererek karşımızdakileri etkilemeye çalışırız. "Bir of çeksem karşıdaki dağlar yıkılır" diyen bir şair, üzüntüsünün büyüklüğünü göstermek istiyor!

Kişileştirme (Teşhis)

Kişileştirme, insan dışındaki varlıklara insana ait özelliklerin verilmesidir. Bu sanatta ağaçlar konuşabilir, hayvanlar düşünebilir, eşyalar üzülebilir! Masalları neden seviyoruz? Çünkü hepsinde kişileştirme vardır!

Kişileştirmede cansız varlıklara "düşünme, anlatma, ağlama, üzülme, mutlu olma, kızma, dinleme, gülme" gibi insana ait özellikler verilir. "Rüzgâr uyumuş, ay gülüyor" cümlesinde rüzgâr ve aya insan özellikleri verilmiştir.

Günlük konuşmalarımızda da kişileştirme yaparız. "Ormanın sessiz hâli bile ürkütücüydü" derken ormana insana ait bir özellik vermiş oluruz. "Bulutlar, onun gidişine ağlıyordu" cümlesinde de bulutlara ağlama özelliği verilmiştir.

Hayal Et: Çevrende gördüğün nesnelere insan özellikleri vermeyi dene! Masandaki kalem sıkılıyor mu? Pencerendeki çiçek sana gülümsüyor mu? İşte bu kişileştirmedir!

Konuşturma (İntak)

Konuşturma, insan dışındaki varlıkları konuşturma ve onların ağzından söz söyleme sanatıdır. Kişileştirmeye çok benzer, ama burada varlıklar sadece insan özellikleri taşımaz, aynı zamanda direkt olarak konuşurlar!

"Kulağının dibinde haykırdı fırtına: 'Isınmak istiyorsan toprağı çek sırtına'" cümlesinde fırtına konuşturulmuştur. Gerçek hayatta fırtınanın konuşması mümkün değildir, ama bu sanatla fırtınaya bir ses verilmiştir.

Masallarda sıkça karşımıza çıkar: "Tüh! Gördün mü başımıza gelenleri?" dedi kurt. Burada kurt konuşturulmuştur. "Papatya çiçeği 'Bana dokunma!' diye bağırdı" cümlesinde de papatya çiçeği konuşturulmuştur.

Farkı Gör: Kişileştirme ile konuşturma arasındaki farkı anlamak önemli! Kişileştirmede varlıklara insan özellikleri verilir, konuşturmada ise varlıklar doğrudan konuşur ve tırnak içinde sözleri aktarılır.

Karşıtlık (Tezat)

Karşıtlık, birbirinin zıttı olan düşünce, duygu, hayal ve durumların bir arada kullanılmasıdır. Bu sanat, anlatıma güç katar ve okuyucuyu düşündürür.

"Yazımı kışa çevirdin, bak gözümdeki yaşa Leyla'm" cümlesinde "yaz" ve "kış" zıt anlamlı kelimeler bir arada kullanılmıştır. Şair mutluluktan üzüntüye geçişini bu zıtlıkla anlatmış.

Karşıtlık sanatı duygularımızı daha etkili anlatmamızı sağlar. "Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz" cümlesinde "ağlamak" ve "gülüşmek" zıt anlamlı kelimelerdir. "Sevincim yasa döndü sen gelmeyince" cümlesinde de "sevinç" ve "yas" zıt anlamlı kelimelerdir.

Düşündürücü Not: Hayatın kendisi de zıtlıklarla dolu değil mi? Mutluluk-üzüntü, ağlamak-gülmek, sevinç-keder... İşte karşıtlık sanatı da hayatın bu gerçeğini yansıtır. "İçimde kar donar, buzlar tutuşur" diyen bir şair, içindeki çelişkileri anlatmak istiyor!

Örnek Soru ve Cevap

Aşağıdaki cümleleri inceleyelim:

• "Ceylan gibi ürkek bir hâli vardı bu sıralar."
• "Babam, çalışkanlıkta karınca gibiydi."
• "Onu gördüğümde inci dişleriyle gülümserdi."
• "Yıllardır koca bir çınar gibi ayakta duruyordu."

Bu cümlelerdeki ortak söz sanatı hangisidir?

A) Abartma B) Benzetme C) Konuşturma D) Kişileştirme

Bu soruda tüm cümlelerdeki ortak söz sanatını bulmamız gerekiyor. Cümleleri tek tek inceleyelim:

• İlk cümlede kişi ceylana benzetilmiş.
• İkinci cümlede babam karıncaya benzetilmiş.
• Üçüncü cümlede dişler inciye benzetilmiş.
• Dördüncü cümlede kişi çınara benzetilmiş.

Tüm cümlelerde "gibi" benzetme edatı kullanılmış veya bir şey başka bir şeye benzetilmiş. Bu yüzden doğru cevap B) Benzetme'dir.

Püf Noktası: Benzetme sorularını çözerken "neyi neye benzetmiş?" sorusunu kendine sorabilirsin. Eğer cevap verebiliyorsan, orada benzetme vardır!