Ses Bilgisi ve Ders Notları

Ünlü Düşmesi ve Ünlü Daralması

Ünlü düşmesi, kelimenin sonundaki ünlünün eklerle birleşirken kaybolması demek. Şehir kelimesi şehri olurken "i" düşer, akıllı kelimesi aklı olurken "ı" düşer. Bu olay hem çekim eklerinde (burnu, şehri) hem yapım eklerinde (benziyor→benzer, yanlış→yanıl) hem de birleşik kelimelerde (ne+asıl→nasıl) görülür.

Ünlü daralması ise -yor ekiyle ilgilidir. Anlıyor, dinliyor, ağlıyor gibi kelimeler aslında anlayıyor, dinliyiyor şeklinde olmalı ama "a/e" ünlüleri daralıp "ı/i" olur.

Dikkat! İkilemeler​de (şehirden şehire, omuzdan omuza) ünlü düşmesi olmaz.

Ünlü Türemesi ve Ünsüz Yumuşaması

Ünlü türemesi, kelimeye ek gelirken araya ünlü türemesi olur. Oz+cık→azıcık, dor+cık→doracık gibi. Pekiştirme kelimelerinde de görülür: pirıl+m varsa pırıl pırıl, ama masmavi gibi örneklerde türeme olmaz.

Ünsüz yumuşaması çok yaygın bir ses olayı. Kelimenin sonundaki sert ünsüzler (p,ç,t,k) ünlüyle başlayan eklerle birleşince yumuşar. Çiçek+e→çiçeğe, ışık+a→ışığa, ağaç+ı→ağacı gibi.

İpucu: Yumuşama olmayan durumlar da var: göç+ü→göçü (yumuşamaya aykırılık).

Ünlü değişimi ise sadece ben→bana, sen→sana örneklerinde görülür.

Ünsüz Düşmesi ve Diğer Ses Olayları

Ünsüz düşmesi, kelimenin sonundaki ünsüzün düşmesidir. Minik+cik→minicik, küçük+cük→küçücük, sıcak+cık→sıcacık örneklerinde "k" ünsüzü düşer.

Kaynastırma harfi, iki ünlünün yan yana gelmesini önler. Su+u→suyu (y kaynastırma harfi), alkış+ı→alkışı (ş kaynastırma harfi) gibi.

N-m değişiminde "n" harfi "m" oluyor: anbar→ambar, pembe kelimesinin eski hali penbe'dir.

Merak Et: Göçüşme (metatez) harflerin yer değiştirmesidir: toprak←torpak, kibrit←kırbit.

Ünsüz benzeşmesi ve ünsüz türemesi de vardır. Hissetti, offff, zannetti gibi kelimelerde ünsüz türer.