Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

Büyük harfleri doğru kullanmak, yazılarımızın anlaşılır olması için çok önemlidir. İşte büyük harf kullanım kuralları:

Cümleler ve dizeler her zaman büyük harfle başlar. Örneğin: "Umudunu kaybetme, Allah bizimle!" veya şiir dizeleri: "Gözler ki birer parçasıdır sende İlahın."

Tırnak içindeki alıntı cümleler de büyük harfle başlar: "Bu konuda seninle tartışmak istemiyorum." diye söylendi.

İki noktadan sonra gelen ifade eğer tam bir cümle ise büyük harfle başlar: "Bu kararın en kuvvetli mantığı şu idi: Esas, Türk milletinin haysiyetli bir millet olarak yaşamasıdır."

Not: İki noktadan sonra gelen ifade örnek niteliğinde ise küçük harfle başlar: "Çarşıdan şunları aldım: elma, armut, muz."

Kişi adları, soyadları ve unvanları büyük harfle başlar: Mehmet Akif Ersoy, Dr. Alaaddin Yavaşça, Mareşal Fevzi Çakmak.

Dikkat! Akrabalık bildiren sözcükler küçük yazılır: Kübra teyzemin kekleri çok güzel olur. Ancak lakap veya tarihi karakter adı olarak kullanılırlarsa büyük yazılırlar: Baba Gündüz, Nene Hatun.

Özel İsimlerin Yazımı

Hayvanlara verilen isimler büyük harfle yazılır: "Sen, Karabaş'a yemeğini verdin mi?"

Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin adlarında her kelime büyük harfle başlar: Çalıkuşu, Yaban, Hürriyet.

Önemli! Özel ada dâhil olmayan kitap, dergi, gazete vb. isimler küçük harfle yazılır: Türk Dili dergisi, Varlık dergisi. İstisna olarak "Resmi Gazete" ve "Milli Gazete" her zaman büyük yazılır.

Devlet, millet, dil, din, mezhep adları büyük harfle yazılır: Türkler, İngilizce, İslamiyet, Budizm, Türkiye Cumhuriyeti.

Gezegen ve yıldız adları büyük harfle yazılır: Mars, Venüs, Halley.

"Dünya, ay, güneş" sözcükleri bilimsel anlamda kullanıldıklarında büyük, günlük anlamda kullanıldıklarında küçük yazılır:

• Venüs, Güneş'e Dünya'dan daha yakındır. (Bilimsel)
• Yeni evimiz hiç güneş almıyor. (Günlük)

Yazılarında "dünya, ay, güneş" kelimelerinin yazımına dikkat et! Gezegen olarak kullanıldığında büyük, normal anlamıyla kullanıldığında küçük harfle yazılır.

Özel İsimler ve Coğrafi Adlar

Yer adlarına bağlı mahalle, cadde, sokak, bulvar, meydan, apartman adları büyük harfle başlar: Mahmutlu Mahallesi, Vatan Caddesi, Kızılay Meydanı.

İl, ilçe, köy, belde, semt adlarında özel ad büyük, tür adı küçük yazılır: Hatay ili, Dörtyol ilçesi, Başlamış köyü.

Önemli ayrıntı: Bölge adlarında hem özel ad hem de tür adı büyük yazılır, kıta adlarında ise sadece özel ad büyük yazılır:

• Marmara Bölgesi, Akdeniz Bölgesi (Bölge)
• Asya kıtası, Avrupa kıtası (Kıta)

Yön adları özel addan önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük yazılır:

• Kuzey Anadolu (Büyük)
• Anadolu'nun kuzeyi (Küçük)

Ara yönler her zaman bitişik yazılır: güneydoğu, kuzeybatı.

"Doğu ve batı" sözcükleri kültürleri veya ülkeleri kastedecek şekilde kullanılırsa büyük yazılır:

• Savaşlardan en çok Doğu yara aldı.
• Osmanlı o dönemde Batı'nın etkisindedir.

Saray, köşk, han, kale gibi yapıların adları büyük harfle başlar: Çırağan Sarayı, Ankara Kalesi.

Kurum, kuruluş, iş yeri, vakıf, dernek adları büyük harfle yazılır: Milli Eğitim Bakanlığı, Mehmet Akif Ortaokulu.

Kurum adlarına gelen ekler kesme ile ayrılmaz: Türkiye Büyük Millet Meclisine, Kızılaya (İstisna: Avrupa Birliği'ne)

Özel İsimlerin Yazımı ve Eklerin Kullanımı

Kitap, makale, tiyatro eseri gibi özel adlarda bağlaçlar ve soru ekleri küçük yazılır: Mai ve Siyah, Leyla ile Mecnun, Turfanda mı yoksa Turfa mı?

Kanun, tüzük, yönetmelik adları büyük harfle yazılır: Kabotaj Kanunu, Türk Bayrağı Tüzüğü.

Ulusal, resmî ve dinî bayramlar ile anma ve kutlama günleri büyük harfle yazılır: Cumhuriyet Bayramı, Ramazan Bayramı, Öğretmenler Günü.

Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar: Kurtuluş Savaşı, İlk Çağ, Lale Devri.

Dağ, deniz, göl, ırmak, ova, boğaz gibi coğrafi isimler büyük harfle yazılır: Ağrı Dağı, Akdeniz, Van Gölü, Çanakkale Boğazı.

Dikkat! Para birimleri büyük harfle başlamaz: avro, dolar, lira, kuruş.

Yer, millet ve kişi adlarıyla kurulan birleşik kelimelerde sadece özel adlar büyük harfle başlar: Antep fıstığı, İngiliz anahtarı, Maraş dondurması.

-DE ekinin yazımı:

• Bulunma hâli eki olan "-de/-da" sözcüğe bitişik yazılır
• Bağlaç olan "-de/-da" sözcüğe ayrı yazılır
• Ayırt etmek için: Cümleden çıkarıldığında cümle hâlâ anlamlıysa ayrı, anlamsız oluyorsa bitişik yazılır

Örnekler:

• Annem de bizimle gelsin. (Annem bizimle gelsin)
• Yüzünde yara çıkmış. $Yüzün yara çıkmış - anlamsız$

"de/da" ekini doğru kullanmanın en kolay yolu: Cümleden çıkarınca anlam bozuluyorsa bitişik, bozulmuyorsa ayrı yaz!

Ki ve Mi Eklerinin Yazımı

-Ki ekinin yazımı: Türkçede üç çeşit "-ki" kullanılır: sıfat yapan, ilgi zamiri olan ve bağlaç olan "-ki".

• Sıfat yapan ve ilgi zamiri olan "-ki" bitişik yazılır
• Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır
• Ayırt etmek için: "-ki" ekini olduğu sözcüğe "-ler" eki getirin. Sözcük anlamlı oluyorsa "-ki" bitişik, anlamsız oluyorsa ayrı yazılır

Örnekler:

• Sen ki en düştüğüm yerdesin. (Senkiler olmaz, ayrı)
• Benimki bugün gelecek. (Benimkiler anlamlı, bitişik)
• Aklımdaki soruları öğretmene sordum. (Aklımdakiler anlamlı, bitişik)

Önemli: "-ki" fiile gelirse kesinlikle bağlaçtır ve ayrı yazılır.

Bazı sözcüklerde "-ki" bağlaç olduğu halde bitişik yazılır: sanki, oysaki, çünkü, mademki.

"Mi" soru ekinin yazımı:

• Kendisinden önce gelen her şeye her zaman ayrı yazılır
• Kendisinden sonra gelen eke bitişik yazılır
• Sözcüklere her zaman ayrı yazılır

Örnekler:

• Sende mi Leyla? (Sözcüğe ayrı)
• Beni seviyor musun? (Önceki sözcüğe ayrı, sonraki eke bitişik)
• Bana yapılan haksızlığı görmüyor musunuz? (Sözcüğe ayrı, eke bitişik)

Not: "Şey" sözcüğü de "mi" soru eki gibi yazılır: kendinden öncekine ayrı, sonraki eke bitişik, sözcüklere ayrı.

Örnekler:

• Bazı şeyleri kafana takma. (Öncekine ayrı, sonraki eke bitişik)
• Her şey bir gün değişir. (Öncekine ayrı, sonraki sözcüğe ayrı)

Tarihlerin ve Kısaltmaların Yazımı

Tarihlerin Yazımı

Belirli bir tarih belirten ay ve gün adları büyük harfle yazılır:

• 20 Ekim 1989'da doğdum.
• Konferans 19 Mayıs 2016 Pazartesi günü başlayacak.

Özel bir tarih belirtilmiyorsa ay ve gün adları küçük harfle yazılır:

• Biz onunla mayıs ayının pazartesi günü tanışmıştık.

Dikkat: "Günü" kelimesi tarih bildirirken küçük yazılır:

• 20 Ekim Salı günü ödevler teslim edilecek.

Tarihlerin yazımında şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Rakamla yazıldığında araya nokta konur: 20.10.1989
• Eğik çizgi kullanılabilir: 20/10/1989
• Ay adı yazıyla yazıldığında noktalama işareti kullanılmaz: 20 Ocak 1989
• Roma rakamları kullanılabilir: 20.X.1989

Kısaltmaların Yazımı

Büyük harfle yapılan kısaltmalarda ek, kısaltmanın okunuşuna göre yazılır ve kesme işaretiyle ayrılır:

• TBMM'ye, TÜBİTAK'a, PTT'ye

Önemli: Büyük harfle yapılan kısaltmalarda T.C. (Türkiye Cumhuriyeti) ve T. (Türkçe) hariç nokta konulmaz.

Türkçede "ka" sesi olmadığı için sonu "ke" ile biten kısaltmalara dikkat edilmelidir:

• TSK'ya $TE-SE-KA$ değil, TSK'ye $TE-SE-KE$
• TDK'ya değil, TDK'ye

Küçük harfle yapılan kısaltmalarda ek, kısaltmanın açılımına göre getirilir:

• kg'ın (kilogram), km'yi (kilometre)

Kısaltmalarda en çok yapılan hata TSK'ya, TDK'ya gibi yanlış ekler kullanmaktır. Bu kısaltmalar Türkçede "ke" sesiyle okunduğu için TSK'ye, TDK'ye şeklinde yazılmalıdır.

Çeşitli Yazım Kuralları

İkilemelerin Yazımı

İkilemeler genellikle ayrı yazılır ve aralarına noktalama işareti getirilemez:

• İleri geri konuşup durdu. (Doğru)
• Aşağı - yukarı on gün oldu. (Yanlış)

Bazı ikilemeler kalıplaştığı için bitişik yazılır:

• altüst, çıtçıt, pırpır, öteberi, kapkaç

Pekiştirmeli Sözcüklerin Yazımı

Pekiştirmeli sözcükler daima bitişik yazılırlar:

• sapasağlam, güpegündüz, apaçık, besbelli, mosmor, yemyeşil

Sayıların Yazımı

1. Sayılar, ticari işlemler dışında ayrı yazılır:

   • Daha on yedi yaşındayım.
   • Dün üç yüz elli altı soru çözdüm.

2. Sayılara getirilen ekler ünsüz uyumuna uyar ve kesme işaretiyle ayrılır:

   • 1974'te (dörtte), 3'ten (üçten), 17'nci (on yedinci)

3. Büyük sayıların yazımında sıfırlı kısımlar yazıyla gösterilebilir:

   • 5 milyon, 8 milyar, 20 trilyon

Önemli notlar:

• Çek, senet gibi ticari evraklarda sayılar bitişik yazılır: altmışbeşmilyon
• Nota adları bitişik yazılır: onaltılık
• Sayılarla kurulan oyun adları bitişik yazılır: birdirbir, yüzbir
• Sıra sayıları ek getirilerek yazıldığında ayrıca nokta konulmaz:
  • Doğru: 11'inci, 13'üncüsü
  • Yanlış: 1.si, 13.sü

Öğrencilerin en çok hata yaptığı konulardan biri sayıların yazımıdır. Normal metinlerde sayıları ayrı, resmi belgelerde bitişik yazmayı unutma!

Saatlerin ve Birleşik Sözcüklerin Yazımı

Saatlerin Yazımı

1. Saatlerin yazımında saat ile dakika arasına tek nokta "." getirilir:

   • 23:00 değil 23.00
   • 24:15 değil 24.15

2. Saatlerin yazımında ekler ses kurallarına uygun olarak getirilir ve kesme ile ayrılır:

   • 23.15'te (on beşte), 13.30'da (otuzda)

3. Dakikası "00" olan saatlerde, ek dakikaya göre değil; saate göre getirilir:

   • 23.00'te (yirmi üçte) (23.00'da değil)
   • 17.00'de (on yedide) (17.00'da değil)

Birleşik Sözcüklerin Yazımı

1. "Etmek, olmak, kılmak, eylemek" yardımcı fiilleri ses olayına uğramamışsa ayrı, ses olayı gerçekleşmişse bitişik yazılır:

   • yardım etmek (Ses olayı yok, ayrı)
   • hissetmek (Ünsüz türemesi var, bitişik)
   • kaybolmak (Ünlü düşmesi ve yumuşama var, bitişik)
   • fethetmek (Ünlü düşmesi var, bitişik)

2. Kurallı birleşik fiiller her zaman bitişik yazılır:

   • geliverdi (tezlik)
   • bakakaldı (sürerlilik)
   • düşeyazdı (yaklaşma)
   • gelmeliyiz (gereklilik)

3. Anlamca kaynaşmış birleşik eylemler ayrı yazılır:

   • gözden düşmek, kulaç atmak

İstisna: Birkaç kural dışı sözcük bitişik yazılır: elvermek, alıkoymak, vazgeçmek

4. Benzetme yoluyla anlam değişmesine uğrayan birleşik sözcükler bitişik yazılır:
   • dizkapağı (ikincisi anlamını yitirmiş)
   • köpekbalığı (ilki anlamını yitirmiş)
   • aslanağzı (ikisi de anlamını yitirmiş)

Birleşik kelimelerin yazımında en önemli nokta, anlam değişikliğine dikkat etmektir. Eğer kelimelerden biri ya da ikisi de anlam değiştiriyorsa, o kelime genellikle bitişik yazılır.

Özel Yazım Kuralları

Emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• alaşağı, albeni, ateşkes, rastgele, çekyat, kapkaç, veryansın

Sıfat-fiil eklerinin kalıplaşmasıyla oluşan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• ağaçkakan, cankurtaran, gökdelen, bilgisayar, yurtsever, varyemez

Belirli geçmiş zaman ekiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• albastı, çıtkırıldım, gecekondu, imambayıldı, mirasyedi, şıpsevdi

Her iki kelimesi de geçmiş zaman veya geniş zaman eki almış kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, biçerdöver, konargöçer, uyurgezer

Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan ve hastalık adları bitişik yazılır:

• karasinek, karadut, alabalık, sarıhumma, bozayı

Diğer önemli notlar:

• Özel adlara getirilen yapım ekleri kesme ile ayrılmaz: Türkçenin, Almanca, Hataylı
• TL (Türk Lirası) büyük harfle kısaltılır ve okunuşuna göre ek getirilir: TL'nin
• kr (kuruş) küçük harfle kısaltılır ve okunuşuna göre ek getirilir: kr'un
• MÖ (milattan önce) - MS (milattan sonra) nokta kullanılmadan yazılır
• "Her" sözcüğü "herhâlde" dışında her zaman ayrı yazılır

"Birtakım" sözcüğünün yazımı:

• Belirsizlik anlamında kullanılır ve yerine başka sayı getirilemezse bitişik yazılır:
  • Birtakım olaylar yaşadı. (İki takım olaylar yaşadı olmaz)
  • Bir takım nevresim aldı. (İki takım nevresim olur, ayrı yazılır)

Birtakım/bir takım ayrımını yaparken, "bir" yerine "iki, üç" gibi başka sayılar getirilebiliyorsa ayrı, getirilemiyorsa bitişik yazılır. Bu basit test sana yardımcı olacaktır!

Önemli Yazım Detayları

"Hiç" sözcüğü sadece "hiçbir" ve "hiçbiri" sözcüklerinde birleşik yazılır.

"Ötesi" sözcüğü kızılötesi, fizikötesi şeklinde her zaman birleşik yazılır.

Gök cisimleri şöyle yazılır:

• Çoban Yıldızı, Kervan Yıldızı, Kutup Yıldızı, kuyruklu yıldız, gök taşı

Zamanla ilgili birleşik kelimeler ayrı yazılır:

• bağ bozumu, gece yarısı, hafta sonu, hafta içi

"Dış, iç, sıra" sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır:

• ahlak dışı, olağan dışı, yasa dışı, hafta içi, yurt içi, peşi sıra, yanı sıra

"Alt, üst, üzeri" sözcüklerinin sonda olduğu kelimeler birleşik yazılır:

• öğleüzeri, akşamüstü, suçüstü, bilinçaltı, ayaküstü, gözaltı

Alt ve üst sözcükleri somut bir yer bildirirse ayrı yazılır:

• köprü altı, yer altı, su altı

Önemli yazım detayları:

"ardarda" değil, "art arda" şeklinde yazılır.

"ret etmek" değil, "reddetmek" şeklinde yazılır.

"Grup" ve "gurup" kavramlarının farkı:

• İnsan topluluğu için "grup": Grup bu sabah çok neşeli.
• Güneşin batması için "gurup": Gurup vakti bir harikadır.

Dilimize yabancı dillerden girmiş sözcüklerin ilk hecesindeki ünlüler:

• "tıraş, kılavuz, kulüp, gurup" sadece bunlarda ilk hecede ünlü vardır
• Diğer yabancı sözcüklerde ilk hecede ünlü bulunmaz: tren, spor, trafik, kral

Tıraş, kılavuz, kulüp, gurup - ilk hecede ünlü bulunan bu dört kelimeyi aklında tut! Diğer yabancı kökenli sözcüklerde genellikle ilk hecede ünlü bulunmaz.