Fiiller Nedir?

Fiiller, canlı ve cansız varlıkların yaptıkları hareketleri, işleri ve durumları anlatan sözcüklerdir. Konuşmak, yazmak, yürümek, anlatmak gibi sözcükler fiillere örnektir.

Fiillerin en önemli özelliği, tek başlarına söylenirken -mek veya -mak ekleriyle ifade edilmeleridir. Bu eklere mastar eki denir. İsimler bu ekleri alamazlar.

Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamak için kolayca şu yöntemi kullanabilirsin: Sözcüğün köküne -mek/-mak ekini getirmeyi dene. "Geldim" sözcüğünü "gelmek" şeklinde söyleyebiliriz, bu yüzden "gelmek" bir fiildir.

İpucu: Eğer bir sözcüğün isim mi fiil mi olduğunu anlamakta zorlanıyorsan, sözcüğün köküne -mek/-mak eklerini getirmeyi dene. Anlamlı oluyorsa fiildir, olmuyorsa isimdir.

Fiiller anlam özelliklerine göre iş fiilleri, durum fiilleri ve oluş fiilleri olarak üç gruba ayrılır.

Fiillerin Anlam Özellikleri

Fiilleri anlamlarına göre üç gruba ayırırız, bu sayede bir fiilin hangi anlam özelliğine sahip olduğunu kolayca bulabiliriz.

İş Fiilleri: Bir işi anlatan fiillerdir. Bu fiillerde işi yapan bir özne ve işten etkilenen bir nesne vardır. Örneğin "kırmak" fiilinde kıran biri ve kırılan bir şey vardır. "Onu" sözcüğünü başına getirebildiğimiz fiiller iş fiilleridir: onu yazmak, onu almak, onu taşımak.

Durum Fiilleri: Kişilerin ve varlıkların içinde bulunduğu durumları anlatır. Durum fiillerinde bir özne vardır ama nesne yoktur. Örneğin "gülmek" fiilini yapan biri vardır ama gülme eyleminden etkilenen bir nesne yoktur. "Onu" sözcüğünü başına getiremediğimiz fiiller durum fiilleridir: uyumak, dinlenmek, oturmak.

Oluş Fiilleri: Kişilerde veya varlıklarda kendiliğinden olan değişimleri anlatır. Oluş fiillerinde kişi kendi iradesiyle hareket edemez. Bu fiiller belirli bir sürede gerçekleşir. Örneğin "büyümek" bir oluş fiilidir, isteyerek hemen büyüyemeyiz, bunun için zaman gerekir.

Kolay Yöntem: Bir fiilin iş, durum veya oluş fiili olduğunu anlamak için şu soruları sor: "Onu..." diyebiliyor muyum? İş fiilidir. Hemen yapabilir miyim? Durum fiilidir. Zaman alıyor ve kendiliğinden mi oluyor? Oluş fiilidir.

Fiilde Kip

Fiiller cümlede kullanılırken mastar haliyle (-mek/-mak) değil, köklerine gelen çeşitli eklerle kullanılır. Bu eklerden biri de kip ekidir. Kip ekleri, fiilin nasıl gerçekleştiğini belirtir.

Fiil kipleri ikiye ayrılır: Haber (Bildirme) Kipleri ve Dilek (Tasarlama) Kipleri.

Haber Kipleri, fiilin zamanını bildirir. Fiilin ne zaman yapıldığını öğrenmemizi sağlar:

• Şimdi Zaman (-yor, -makta): "Geliyorum" - şu an yapılan iş
• Gelecek Zaman (-ecek, -acak): "Geleceğim" - ileride yapılacak iş
• Geniş Zaman $-r$: "Gelirim" - her zaman yapılan iş
• Geçmiş Zaman (-miş ve -di): "Gelmişim, geldim" - geçmişte yapılan iş

Dilek Kipleri, zaman bildirmez, dilek, istek, şart gibi durumları belirtir:

• İstek $-e, -a$: "Gelesin" - istek bildiren fiil
• Şart (-se, -sa): "Gelsen" - şart bildiren fiil
• Gereklilik (-meli, -malı): "Gelmelisin" - gereklilik bildiren fiil
• Emir: "Gel" - emir bildiren fiil (özel bir eki yoktur)

Unutma: Çekimli fiiller şu şekilde oluşur: fiil kökü + kip eki + kişi eki. Örneğin: "gel-i-yor-um"

Haber Kipleri: Şimdiki ve Gelecek Zaman

Şimdiki Zaman, fiilin şu an gerçekleştiğini bildirir. Ekleri -yor ve -mekte/-makta'dır. Fiilin söylenme zamanı ile gerçekleşme zamanı aynıdır.

Olumlu çekim örnekleri:

• Ben geliyorum
• Sen geliyorsun
• O geliyor
• Biz geliyoruz
• Siz geliyorsunuz
• Onlar geliyorlar

Olumsuz çekim ise -mi eki ile yapılır:

• Ben gelmiyorum
• Sen gelmiyorsun
• O gelmiyor

Gelecek Zaman, fiilin ileride gerçekleşeceğini bildirir. Eki -ecek/-acak'tır. Fiilin söylenme zamanı gerçekleşme zamanından öncedir.

Olumlu çekim örnekleri:

• Ben geleceğim
• Sen geleceksin
• O gelecek
• Biz geleceğiz
• Siz geleceksiniz
• Onlar gelecekler

İpucu: Şimdiki zaman ile gelecek zamanın farkını anlamak için kendinize "bu iş şu an mı yapılıyor yoksa ileride mi yapılacak?" sorusunu sorabilirsiniz.

Olumsuz çekimde -me/-ma eki ve -y- kaynaştırma harfi kullanılır: Gelmeyeceğim, gelmeyeceksin gibi.

Haber Kipleri: Geniş ve Geçmiş Zaman

Geniş Zaman, belirli zaman aralıkları ile ve her zaman gerçekleşen fiilleri belirtir. Eki -r'dir (ses uyumuna göre -er, -ar, -ir, -ır, -ur, -ür şekillerini alır).

Olumlu çekim örnekleri:

• Ben gelirim
• Sen gelirsin
• O gelir
• Biz geliriz
• Siz gelirsiniz
• Onlar gelirler

Geniş zamanın olumsuz çekiminde zaman eki düşer ve -me/-ma + -z eki kullanılır:

• Ben gelmem
• Sen gelmezsin
• O gelmez

Geçmiş Zaman, Türkçede iki türdür:

1. Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-miş, -mış, -muş, -müş)
2. Görülen Geçmiş Zaman (-di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, -tü)

Duyulan Geçmiş Zaman, fiilin başkasından duyulduğunu veya sonradan fark edildiğini belirtir:

• Ben gelmişim
• Sen gelmişsin
• O gelmiş

Hatırlatma: Duyulan geçmiş zaman, fiili kendimiz görmeden başkasından duyduğumuz veya sonradan fark ettiğimiz durumlarda kullanılır. "Ali gelmiş" derken Ali'nin geldiğini görmediğimizi, duyduğumuzu veya sonradan fark ettiğimizi anlatırız.

Olumsuz çekimi -me/-ma eki ile yapılır: Gelmemişim, gelmemişsin gibi.

Görülen Geçmiş Zaman ve Dilek Kipleri

Görülen Geçmiş Zaman, fiilin gerçekleştiğini konuşanın gördüğünü belirtir. Ekleri -di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, -tü'dür.

Olumlu çekim örnekleri:

• Ben geldim
• Sen geldin
• O geldi
• Biz geldik
• Siz geldiniz
• Onlar geldiler

Olumsuz çekimi -me/-ma eki ile yapılır: Gelmedim, gelmedin gibi.

Şart Kipi, fiile şart anlamı katar. Fiilin gerçekleşmesi bir koşula bağlıdır. Ekleri -se, -sa'dır. Bazen dilek anlamı da katar (Keşke yaz gelse).

Çekimi şu şekildedir:

• Ben gelsem
• Sen gelsen
• O gelse

İstek Kipi, fiilin gerçekleşmesini istediğimizde kullanırız. Ekleri -e, -a'dır.

Çekim örnekleri:

• Ben geleyim (gelem)
• Sen gelesin
• O gele

İlginç Bilgi: İstek kipini günlük konuşmalarımızda genellikle 1. tekil şahıs (ben) ve 1. çoğul şahıs (biz) için kullanırız: "Geleyim", "Gelelim" gibi. Diğer şahıslarda daha az kullanılır.

Tüm dilek kiplerinin olumsuz çekimi, -me/-ma olumsuzluk eki ile yapılır.

Gereklilik Kipi, Emir Kipi ve Kişi Ekleri

Gereklilik Kipi, fiilin gerçekleşmesinin gerekli olduğunu belirtir. Ekleri -meli, -malı'dır. Bazen tahmin anlamı da katar.

Çekim örnekleri:

• Ben gelmeliyim
• Sen gelmelisin
• O gelmeli
• Biz gelmeliyiz

Emir Kipi, fiillere emir anlamı katan kiptir. Özel bir eki yoktur, sadece kişi ekleri kullanılır. 1. tekil ve çoğul şahıslarda çekimi yoktur çünkü kendimize emir veremeyiz.

Çekim örnekleri:

• (2. tekil şahıs) Gel
• (3. tekil şahıs) Gelsin
• (2. çoğul şahıs) Gelin
• (3. çoğul şahıs) Gelsinler

Kişi Ekleri, fiili kimin yaptığını gösterir. Türkçede 6 kişi vardır ve her birinin özel eki vardır:

• Ben (1. tekil şahıs): -m, -im, -ım, -um, -üm
• Sen (2. tekil şahıs): -n, -$s$in, -$s$ın, -$s$un, -$s$ün
• O (3. tekil şahıs): eki yok
• Biz (1. çoğul şahıs): -iz, -ız, -uz, -üz, -k
• Siz (2. çoğul şahıs): -$s$ınız, -$s$iniz, -$s$unuz, -$s$ünüz
• Onlar (3. çoğul şahıs): -lar, -ler

Unutma: Fiil çekimlerinde sıra her zaman şöyledir: fiil kökü + kip eki + kişi eki. Örneğin: "gel-i-yor-um" (geliyorum).

Fiillerde Anlam Kayması

Fiillerde anlam kayması, cümlede kastedilen kip ile fiilin aldığı kipin farklı olması sonucu oluşur. Örneğin "Yarın Konya'ya gidiyorum" cümlesinde, "yarın" sözcüğünden anlaşılacağı üzere kastedilen gelecek zamandır ama fiil şimdiki zaman ekini almıştır.

Anlam kayması şu durumlarda olabilir:

• Görülen geçmiş zaman yerine geniş zaman: "Temel bir gün uçağa biner." (aslında: bindi)

• Şimdiki zaman yerine geniş zaman: "Müdür Bey dosyaları isterler." (aslında: istiyor)

• Gelecek zaman yerine geniş zaman: "Bizimkiler bu habere çok sevinir." (aslında: sevinecek)

• Gelecek zaman yerine şimdiki zaman: "Yarın seninle fuara geliyorum." (aslında: geleceğim)

• Emir kipi yerine geniş zaman: "Yarın ilk iş o parayı yatırırsın." (aslında: yatır)

Günlük Hayatta: Anlam kaymasını aslında hepimiz günlük konuşmalarımızda sık sık kullanırız. Özellikle "Yarın geliyorum" gibi gelecek zaman yerine şimdiki zaman kullanımı çok yaygındır.

Bu kullanımlar Türkçeyi daha akıcı ve doğal hale getirir. Anlam kaymasını fark edebilmek, Türkçeyi daha iyi anlamana yardımcı olacaktır.