Fiilimsi Nedir ve Özellikleri

Fiilimsiler, kökü ya da gövdesi fiil olan, özel eklerle türetilen ve cümlede isim, sıfat veya zarf görevi yapan sözcüklerdir. Bu sözcükler, anlatımımızı zenginleştirmede çok işimize yarar.

Fiilimsilerin bazı özellikleri vardır. Öncelikle kök veya gövdeleri mutlaka fiil olmalıdır. Kip ve kişi eklerini alamazlar ama çokluk, iyelik, durum eklerini alabilirler. Tıpkı fiiller gibi "-ma, -me" ekleriyle olumsuz yapılabilirler. Yapılarına göre her zaman türemiştir.

Fiilimsi bulmak için önce cümledeki çekimli fiili belirlemeliyiz. Sonra kökü fiil olan kelimeleri bulup bunları "-ma, -me" ekleriyle olumsuz yapmayı denemeliyiz. Eğer olumsuz yapabiliyorsak bu kelime fiilimsidir.

İpucu: Fiilimsileri belirlerken ilk önce çekimli fiili bul, sonra geriye kalan kelimeler içinde kökü fiil olanları olumsuz yapmayı dene. Oluyorsa fiilimsidir!

Fiilimsiler üç çeşittir: İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil. İsim-fiil, cümlede isim görevinde kullanılır ve "-ma, -me", "-ış, -iş, -uş, -üş", "-mak, -mek" ekleriyle yapılır. Bu ekleri "MAYIŞMAK" şeklinde kodlayabilirsin.

İsim-fiil örnekleri:

• Çocuk bir anda ağlamaya başladı.
• Onun şiir okuyuşuna hayran kaldım.
• Her şey insanları sevmekle başlar.

İsim-fiil eki "-ma, -me" ile olumsuzluk eki "-ma, -me" karıştırılmamalıdır. "Okuma zamanınızı değerlendiren bir eylemdir" cümlesindeki "okuma" isim-fiildir, "Sakıncalı kitapları okuma sakın!" cümlesindeki "okuma" ise olumsuzluk belirtir.

Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil

Sıfat-fiil, cümlede sıfat görevi yapan fiilimsilerdir. "-an, -en", "-ası, -esi", "-mez, -maz", "-ar, -er, -ir, -ır, -ur, -ür", "-dik, -dık...", "-ecek, -acak" ve "-miş, -mış..." ekleriyle yapılır. Bu ekleri "ANASI MEZAR DİKECEKMİŞ" şeklinde hatırlayabilirsin.

Sıfat-fiil örnekleri:

• Yeni gelen çocukla tanıştım.
• Yaşanılası bir yerdir burası.
• Çıkmaz sokaklarda buldum kendimi.
• Eskimiş kıyafetlerini ihtiyacı olana verebilirsin.

Sıfat-fiil ekleri bazen kalıcı isim oluşturabilir. "Gelen dolmuşa bindik" cümlesindeki "dolmuş" artık bir araç adıdır ve kalıcı isimdir. Ayrıca sıfat-fiiller nitelediği isim düştüğünde adlaşmış sıfat-fiil olur: "Yaptıklarını bana gösterir misin?" cümlesindeki "yaptıklarını" bir adlaşmış sıfat-fiildir.

Unutma: "-dik" eki ünlü ile başlayan bir ek aldığında, "k" sesi yumuşayarak "ğ"ye dönüşür. Örneğin: "İstediğin oyuncağı şimdi alamayız."

Zarf-fiil, cümlede zarf görevi yapan fiilimsilerdir. "-esiye, -asıya", "-ip, -ıp...", "-ince, -ınca...", "-eli, -alı", "-ken", "-dıkça, -dikçe...", "-madan, -meden" gibi pek çok eki vardır.

Zarf-fiil örnekleri:

• Onu ölesiye sevmişti bir zamanlar.
• Yanıma gelip adımı sordu.
• Onu görünce ne yapacağını şaşırdı.
• Okuldan geldiğinde ellerini yıkamalısın.

Zarf-fiiller cümleye genellikle zaman ya da durum anlamı katar. "Arkadaşım odadan gülerek ayrıldı" cümlesindeki zarf-fiil durum; "İşin bitince eve gidebilirsiniz" cümlesindeki zarf-fiil ise zaman anlamı katmıştır.

Fiilimsileri Pekiştirme Alıştırmaları

Fiilimsileri doğru şekilde belirleme pratiği yapmak çok önemlidir. Bir cümledeki fiilimsiyi bulurken şu adımları takip edebilirsin:

1. Önce cümledeki çekimli fiili bul (genellikle cümlenin sonundadır)
2. Sonra kökü ya da gövdesi fiil olan kelimeleri belirle
3. Bu kelimeleri "-ma, -me" olumsuzluk ekiyle olumsuz yapabiliyorsan fiilimsidir

Kalıcı isimlere dikkat etmelisin. Bazı fiilimsi ekleri alan kelimeler artık varlık adı olarak kullanılmaktadır. Örneğin: "Belediyemiz bu kış da yoksullara yakacak yardımı yapacak" cümlesindeki "yakacak" kelimesi odun, kömür gibi maddeleri karşılayan kalıcı isimdir.

İpucu: Kalıcı isim mi değil mi diye şüpheye düştüğünde, kelimenin cümlede neyi karşıladığına bak. Eğer bir varlığı, nesneyi karşılıyorsa kalıcı isimdir!

Fiilimsileri kullanırken dikkat etmen gereken bir nokta da olumsuzluk eki ile isim-fiil ekini karıştırmamaktır. Örneğin "söylemek" fiilini ele alalım:

• Olumsuzluk: Ona bu sırrı söyleme! (Yapma anlamında)
• İsim-fiil: Söyleme sanatı kolay değildir. (Söyleme işi anlamında)

Adlaşmış sıfat fiiller de önemlidir. Bunlar nitelediği isim düştüğünde ortaya çıkar. "Ödevini bitirenler çıkabilirler" cümlesindeki "bitirenler" sözcüğü "ödevini bitiren öğrenciler" anlamındadır ve adlaşmış sıfat-fiildir.

Fiilimsiler, Türkçemizin zenginliğini gösteren önemli yapı taşlarıdır. Bunları iyi tanıyıp doğru kullanmak, hem yazılı hem sözlü anlatımını güçlendirecektir.

Fiilimsilerle İlgili Alıştırmalar

Fiilimsileri pekiştirmek için çeşitli alıştırmalar yapabilirsin. Örneğin bir cümlede hangi fiilimsi türlerinin olduğunu belirleme:

• "Yeni gelen çocukla hemen tanışmak istiyorum" cümlesinde hem isim-fiil ("tanışmak") hem de sıfat-fiil ("gelen") vardır.
• "Onu bir anda karşısında görünce çok mutlu oldu" cümlesinde zarf-fiil ("görünce") vardır.

Fiilimsileri doğru tanımlayabilmek için dikkat etmen gereken bazı noktalar şunlardır:

1. İsim-fiiller cümlede isim görevindedir ve "-ma, -me", "-ış, -iş, -uş, -üş" veya "-mak, -mek" ekleriyle yapılır.
2. Sıfat-fiiller cümlede sıfat görevindedir ve ismi niteleyerek kullanılır.
3. Zarf-fiiller cümlede zarf görevindedir ve genellikle fiili belirterek kullanılır.

Dikkat! Fiilimsilerde ek fiil (idi, imiş, ise) kullanılırsa yüklem olabilir. "Vatanını en çok seven, görevini en iyi yapandır" cümlesinde "yapandır" bir yüklemdir.

Püf nokta: Zarf-fiillerin oluşturduğu yan cümlecikler, temel cümleye "nasıl, ne zaman, ne yapınca, neden" gibi sorulara cevap verecek şekilde bağlanır!

Fiilimsileri belirlerken karşılaşabileceğin tuzaklara dikkat et. Örneğin, fiilimsi ekleri çekimli fiil ekleriyle karıştırılmamalıdır:

• "Çamaşırlar kurumuş güneş çıkınca" cümlesindeki "kurumuş" çekimli fiildir.
• "Bahçedeki kurumuş ağaçları kestik" cümlesindeki "kurumuş" sıfat-fiildir.

Fiilimsiler, anlatımı tekdüzelikten kurtaran, onu zenginleştiren önemli dil yapılarıdır. Bu yapıları doğru kullandığında daha etkili ve çeşitli cümleler kurabilirsin. Sınavlarda fiilimsilerle ilgili sorularda başarılı olman için bu konuyu iyi anlamalısın.