Fiilde Çatı

Fiilde çatı, fiillerin cümle içinde özne ve nesne ile kurduğu ilişkiyi belirler. Fiiller, çatı özelliklerine göre iki ana başlıkta incelenir.

Öznesine göre fiiller etken ve edilgen olarak ikiye ayrılır. Nesnesine göre ise geçişli ve geçişsiz olarak sınıflandırılır.

Bu konu, cümleleri doğru analiz etmemize ve fiillerin cümledeki işlevini anlamamıza yardımcı olur.

🔍 Not: Fiil çatısını anlamak, sınavlarda karşımıza çıkan dilbilgisi sorularını çözmek için çok önemlidir!

Fiil Çatısının Türleri

Fiiller çatı özelliklerine göre iki ana başlıkta incelenir. Bunlar fiillerin özne ve nesne ile ilişkisini gösterir.

Öznesine göre fiil çatısı etken ve edilgen olarak ikiye ayrılır. Bu, işi kimin yaptığını belirlememize yardımcı olur.

Nesnesine göre fiil çatısı ise geçişli ve geçişsiz olarak ikiye ayrılır. Bu da fiilin nesne alıp almadığını gösterir.

🔎 Dikkat: Çatı özelliği sadece fiil olan yüklemlerde aranır. İsim olan yüklemlerde çatı özelliği bulunmaz!

Öznesine Göre Çatılar

Öznesine göre çatılar, fiilin özne ile olan ilişkisini belirler. Bu kategoride etken ve edilgen olmak üzere iki tür çatı bulunur.

Etken çatıda, işi yapan bellidir ve özne doğrudan eylemi gerçekleştirir. Edilgen çatıda ise işi yapan belli değildir veya önemli değildir.

Bir fiilin etken mi edilgen mi olduğunu anlamak, cümlenin anlamını doğru yorumlamamız için önemlidir.

💡 İpucu: Öznenin fiille ilişkisini anlamak için "Kim yapıyor?" sorusunu sorabilirsin!

Etken Fiil

Etken fiil, eylemin özne tarafından doğrudan yapıldığını gösterir. İşi yapan kişi ya da nesne bellidir ve cümlede özne konumundadır.

Etken fiilleri kolayca tanımak için yüklemin önüne "kendi" kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa, o fiil etkendir. Örneğin, "Arda top oynarken camı kırdı" cümlesindeki "kırdı" yüklemi, "kendi kırdı" şeklinde anlamlı olduğu için etken fiildir.

Bu çatıda işi yapan açıkça bellidir ve cümlede vurgulanır. Etken çatı, günlük konuşmalarımızda en sık kullandığımız çatı türüdür.

🔍 Not: Etken fiillerde, özne işi bizzat kendisi yapar ve bu özne cümlede belirtilir!

Çatı Aranmayan Durumlar

Bir cümlede çatı özelliğinin aranabilmesi için yüklemin mutlaka fiil olması gerekir. Yüklem isim ise o cümlede çatı özelliği aranmaz.

Örneğin, "Babamın çarşıda dükkanı vardı" cümlesinde yüklem "vardı" kelimesidir ve bu bir isim yüklemidir. Bu nedenle bu cümlede çatı özelliği aranamaz.

Sınavlarda bu ayrım çok önemlidir. İsim cümlelerinde çatı sorgulanmaz, çünkü çatı sadece fiil cümlelerinde bulunur.

⚠️ Uyarı: Sınavlarda en çok yapılan hatalardan biri, isim yüklemli cümlelerde çatı aramaktır. Buna dikkat et!

Edilgen Fiil

Edilgen fiil, eylemin kim tarafından yapıldığının belli olmadığı veya önemli olmadığı durumlarda kullanılır. İşi yapan gizlenmiştir.

Edilgen fiilleri tanımak için yüklemin başına "başkası tarafından" ifadesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa, o fiil edilgendir. Örneğin, "Sergideki bütün tablolar satıldı" cümlesinde "satıldı" yüklemi, "başkası tarafından satıldı" şeklinde anlamlı olduğu için edilgendir.

Edilgen çatıda genellikle "-l, -n" ekleri kullanılır ve işi kimin yaptığından çok, işin kendisi vurgulanır.

💡 İpucu: Edilgen fiiller genellikle "-l, -n" ekleriyle yapılır. "Yazıldı, görüldü, okundu, bakıldı" gibi fiiller edilgendir.

Nesnesine Göre Çatılar

Nesnesine göre çatılar, fiilin nesne ile olan ilişkisini belirler. Bu kategoride geçişli ve geçişsiz olmak üzere iki tür bulunur.

Geçişli fiiller, nesne alabilen fiillerdir ve "neyi, kimi" sorularına cevap verirler. Geçişsiz fiiller ise nesne alamayan fiillerdir.

Bir fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu anlamak, cümle yapısını doğru analiz etmek için önemlidir.

🔎 Dikkat: Nesnesine göre çatı belirlerken, fiilin nesne alıp almadığına bakmalısın!

Geçişli Fiil

Geçişli fiiller, cümlede nesne alabilen fiillerdir. Bu fiiller, "neyi?" veya "kimi?" sorularına cevap verirler.

Geçişli fiilleri kolayca tanımak için yüklemin başına "onu" kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa, o fiil geçişlidir. Örneğin, "Şarkı söyleyelim" cümlesindeki "söyleyelim" yüklemi, "onu söyleyelim" şeklinde anlamlı olduğu için geçişlidir.

Günlük hayatta en sık kullandığımız geçişli fiiller arasında "ye-, iç-, al-, ver-, gör-, sev-, oku-" gibi fiiller bulunur.

💡 İpucu: "Neyi yaptım?" diye sorduğunda anlamlı cevap alabiliyorsan, o fiil geçişlidir!

Geçişsiz Fiil

Geçişsiz fiiller, cümlede nesne alamayan fiillerdir. Bu fiiller, "neyi?" veya "kimi?" sorularına cevap vermezler.

Geçişsiz fiilleri tanımak için yüklemin başına "onu" kelimesini getirdiğimizde anlamlı olmuyorsa, o fiil geçişsizdir. Örneğin, "Arka koltukta oturuyorum" cümlesindeki "oturuyorum" yüklemi, "onu oturuyorum" şeklinde anlamlı olmadığı için geçişsizdir.

Sık kullanılan geçişsiz fiiller arasında "gel-, git-, koş-, yürü-, otur-, yat-, uyu-" gibi fiiller vardır.

🔍 Not: Geçişsiz fiiller genellikle hareket bildiren veya durum belirten fiillerdir ve nesne almazlar.

Fiil Çatısı Etkinliği

Örnekleri inceleyelim:

"Öğretmenimiz bize birer kitap hediye etti" cümlesinde "etti" yüklemi etken çatılıdır çünkü "kendi etti" anlamlıdır. Aynı zamanda geçişlidir çünkü "onu etti" de anlamlıdır.

"Bahçeye kamelya yapılmasına karar verildi" cümlesinde "verildi" yüklemi edilgendir çünkü "başkası tarafından verildi" anlamlıdır.

"Yaptıkları yüzünden çok utanmıştı" cümlesinde "utanmıştı" geçişsiz bir fiildir çünkü "onu utanmıştı" anlamlı değildir.

"Yolun karşısında kuaför vardı" cümlesinde yüklem "vardı" bir isim yüklemidir, bu yüzden çatı özelliği aranmaz.

⚠️ Uyarı: Çatı analizi yaparken hem öznesine göre hem de nesnesine göre değerlendirme yapmalısın. Bir fiil hem etken hem geçişli olabilir!