Yazım Kuralları - Giriş

Yazım kuralları, yazılı anlatımda kelimelerin doğru yazılması için belirlenmiş kurallardır. Bu fasikülde, LGS sınavlarında sıkça karşılaşacağın yazım kurallarını öğreneceksin.

Bu konuda büyük harflerin kullanımından sayıların yazımına, kısaltmalardan bağlaçlara kadar birçok önemli kural yer alıyor. Sınavlarda bu konuyla ilgili sorular mutlaka çıkacaktır.

İpucu: Yazım kurallarını öğrenmenin en iyi yolu, kuralı anladıktan sonra bol bol uygulama yapmaktır. Bir kurala örnek cümleler kurarak daha kolay hatırlayabilirsin.

Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

Cümleler her zaman büyük harfle başlar. Şiirdeki her dize de büyük harfle başlar: "Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak"

Özel adlar büyük harfle başlar:

• Kişi adları ve soyadları: Mustafa Kemal Atatürk, Yunus Emre
• Unvanlar ve saygı sözleri: Doktor Ahmet, Zeynep Hanım, Mareşal Fevzi Çakmak
• Hayvan isimleri: Minnoş, Pamuk, Boncuk
• Millet adları: Türk, Alman, Arap, İngiliz
• Dil ve lehçe adları: Türkçe, İngilizce, Arapça

Akrabalık bildiren kelimeler normal şartlarda küçük harfle yazılır (babam, teyzemin), ancak lakap veya unvan olarak kullanılırsa büyük harfle başlar (Baba Gündüz, Hala Sultan).

Unutma! Makam, mevki bildiren kelimeler (Vali, Başkan) cümle içinde özel adın yerine kullanılırsa büyük harfle başlar: "Bakanı ziyaret ettik."

Büyük Harflerin Kullanıldığı Diğer Yerler

Din ve inanç ile ilgili isimler büyük harfle başlar: Müslümanlık, Hristiyanlık, Budizm. Din ile ilgili özel isimler de büyük harfle başlar: Allah, Tanrı, Cebrail. Ancak bu kelimeler özel isim olarak kullanılmadıklarında küçük harfle yazılır: "Eski Yunan tanrıları"

Yer adları her zaman büyük harfle başlar:

• Kıta, bölge, il, ilçe adları: Afrika, İç Anadolu, İstanbul, Ürgüp
• Deniz, nehir, göl, dağ adları: Ege Denizi, Fırat Nehri, Van Gölü, Erciyes Dağı
• Mahalle, meydan, cadde, sokak adları: Yunus Emre Mahallesi, Nene Hatun Caddesi

Yön bildiren kelimeler özel isimle birlikte kullanılıyorsa büyük harfle yazılır: Doğu Anadolu, Batı Avrupa. Ancak yön olarak kullanılıyorsa küçük harfle yazılır: "Evin batısında bir park var."

Dikkat! Yön adları düşünce, hayat tarzı bildirdiğinde büyük harfle başlar: "Batı medeniyeti", "Doğu kültürü".

Kurum, Sanat Eserleri ve Özel Tarihler

Kurum, kuruluş ve kurul adlarının her kelimesi büyük harfle başlar:

• Türkiye Büyük Millet Meclisi
• Milli Eğitim Bakanlığı
• Türk Dil Kurumu

Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin her kelimesi büyük harfle başlar:

• Nutuk, Kendi Gök Kubbemiz
• Türk Dili dergisi (burada "dergisi" kelimesi özel ada dahil değildir)

Tarihle ilgili özel adlar büyük harfle başlar:

• Kurtuluş Savaşı, İlk Çağ, Lale Devri
• Ulusal ve dini bayramlar: Cumhuriyet Bayramı, Kurban Bayramı
• Belirli bir tarihi bildiren ay ve gün adları: "29 Ekim 1923" (ancak "Bu yıl eylülde okullar açıldı" gibi belirli bir tarihi bildirmeyen durumlarda küçük harfle yazılır)

Özel adlardan türetilen kelimeler büyük harfle başlar ve ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz:

• Türklük, Türkçenin, Avrupalılaşmak

İstisna! Özel ad kendi anlamı dışında yeni bir anlam kazanmışsa küçük harfle başlar: hicaz (bir makam), donkişotluk

Sayıların Yazımı

Metinlerde sayılar genellikle yazıyla yazılır: "bin yıldan beri", "üç ayda bir"

Ancak şu durumlarda rakamla yazılır:

• Saat bildiren sayılar: 17.30'da, 11.00'de
• Para tutarları: 1.500.000 lira
• Ölçü bildiren sayılar: 25 kilogram, 150 kilometre

Sıra sayıları iki şekilde gösterilebilir:

• Nokta ile: 15., 20., XX.
• Kesme işareti ile: 15'inci, 20'nci, XX'nci

Dört veya daha fazla basamaklı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve aralarına nokta konur: 4.567, 326.197

Önemli noktalar:

• Birden fazla kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır: iki yüz, üç yüz altmış beş
• Üleştirme sayıları yazıyla belirtilir: ikişer (2'şer değil), yüzer (100'er değil)
• Sayılarda kesirler virgülle ayrılır: 5,26 (5.26 değil)

Unutma! Bir zorunluluk olmadıkça cümle rakamla başlamaz.

Kısaltmalar ve Özel Yapılar

Kısaltmaların yazımında şu kurallara dikkat edilir:

• Kurum adları baş harflerle kısaltılır: TDK, MEB, TBMM
• Ölçü birimlerinin kısaltmaları: cm, kg, m²
• Kısaltmalara getirilen ekler okunuşa göre yazılır: TDK'nin, cm'yi

"da/de" bağlacının yazımı:

• Bağlaç olan "da/de" her zaman ayrı yazılır: "Sen de gel", "Kitap da al"
• Bulunma hali eki olan "-da/-de" her zaman bitişik yazılır: "evde", "okulda"
• Cümleden "da/de"yi çıkarabiliyorsanız, bu bir bağlaçtır ve ayrı yazılır

"ki" nin yazımı:

• Bağlaç olan "ki" her zaman ayrı yazılır: "Biliyorum ki başaracaksın"
• Sıfat yapan "-ki" her zaman bitişik yazılır: "Evdeki hesap"
• Bazı "ki"ler kalıplaşmıştır ve bitişik yazılır: oysaki, mademki, halbuki

"mı/mi" soru ekinin yazımı:

• Her zaman ayrı yazılır ve ünlü uyumuna uyar: "Geldin mi?", "Gördün mü?"
• Soru ekinden sonra gelen ekler, bu eke bitişik yazılır: "Geliyor musunuz?"

İpucu: Bağlaç olan "ki" yerine "çünkü" getirebilirsin, anlam bozulmuyorsa ayrı yazılır.

Birleşik Kelimelerin Yazımı

Bitişik yazılan birleşik kelimeler:

1. Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır: kaynana (< kayın ana), nasıl (< ne asıl)

2. Bitki, hayvan, hastalık, yemek adları bitişik yazılır:

   • aslanağzı, kuşburnu, kedigözü
   • karagöz (balık), akbaş (kuş)
   • hanımgöbeği, tavukgöğsü

3. Renk adları bitişik yazılır: vişneçürüğü, devetüyü, gülkurusu

4. "Baş" sözüyle oluşturulan tamlamalar bitişik yazılır: başbakan, başrol, başhekim

5. "Ev" kelimesiyle oluşturulan birleşik kelimeler bitişik yazılır: aşevi, yayınevi, konukevi

6. Belirsizlik sıfat ve zamirleri bitişik yazılır: biraz, birkaç, birtakım, hiçbir

Unutma! "Hane, name, zade" kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelimeler de bitişik yazılır: çayhane, yazıhane, beyanname, amcazade.

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

Bazı birleşik kelimeler, anlamları değişmediği sürece ayrı yazılır:

1. Yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiiller (ses değişimi olmadığı durumlarda): kabul etmek, dans etmek, yok olmak

2. Belirli kelimelerle kurulan bileşik kelimeler ayrı yazılır:

   • Hayvan türleriyle: köpek balığı, deve kuşu, ipek böceği
   • Bitki türleriyle: çörek otu, çam fıstığı, kuru üzüm
   • Yol ve ulaşımla ilgili: çevre yolu, deniz yolu, keçi yolu
   • Bilim ve bilgi sözleriyle: dil bilimi, halk bilimi, ses bilgisi

3. "-r/-ar/-er, -maz/-mez, -an/-en" ekleriyle kurulan sıfatlar ayrı yazılır: çalar saat, döner sermaye, akan yıldız, çıkmaz sokak

4. "Alt, üst, ana, ön, arka, iç, dış, orta, büyük, küçük" gibi sözcüklerle oluşturulan terimler ayrı yazılır: alt kurul, üst yazı, ana bilim dalı, iç savaş, orta oyunu

Dikkat! Dış, iç, sıra sözleriyle oluşturulan terimler de ayrı yazılır: olağan dışı, kanun dışı, hafta içi, yanı sıra.

Pratik bilgi: Birleşik kelimelerde anlam değişimi varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır.

Test ve Çıkmış Sorular

Bu fasikülün son kısmında çıkmış sorulardan örnekler ve alıştırmalar bulunmaktadır. Özellikle yazım kuralları LGS'de sıkça sorulan konular arasındadır.

Çıkmış sorularda genellikle şu konulara dikkat edilmelidir:

• Büyük harflerin kullanımı
• Sayıların yazımı
• Bağlaçların yazımı $da/de, ki, mi$
• Birleşik kelimelerin yazımı

Örnek sorular:

• "Çayın hikâyesi yaklaşık beşbin yıl evvel Çin'de başladı." cümlesinde "beş bin" ayrı yazılmalıdır.
• "Bu konuyla ilgili Av. Hatice Hanım'dan bilgi aldım." cümlesi doğrudur.
• "Babasıyla bir takım elbise beğendiler." cümlesinde "birtakım" bitişik yazılmalıdır.

Sınav taktiği: Yazım kuralları sorularında bir cümle içindeki bütün sözcükleri tek tek kontrol et, sadece altı çizili kısma odaklanma.

Kuralları ezberlemekten ziyade, anlayarak öğren ve sık sık tekrar et. Bol bol alıştırma yap!