Fiilimsi Türleri

Fiilimsiler, fiilden türetilmiş ama farklı görevlerde kullanılan kelimelerdir. Üç ana türü var ve her birinin kendine özgü ekleri bulunuyor.

İsim-fiil ekleri -me/-ma, -mek/-mak ve -ış/-iş/-uş/-üş'tür. "Yüzmeye gidelim" cümlesindeki "yüzme" kelimesi gibi, fiili isim gibi kullanır. Bazı isim-fiiller o kadar çok kullanılır ki artık sadece isim olarak algılanır: ekmek, dondurma, çakmak gibi.

Sıfat-fiil ekleri -an, -r, -mış, -acak, -dık, -mez gibi eklerdir. Bunlar fiili sıfat görevinde kullanır. "Gelenlere çay ikram etti" cümlesindeki "gelen" kelimesi aslında "gelen misafirlere" anlamındadır.

Püf Noktası: Sıfat-fiillerden sonra gelen isim düştüğünde, sıfat-fiil o ismin eklerini alır ve adlaşmış sıfat-fiil olur.

Zarf-Fiil Türleri

Zarf-fiiller "ne zaman?", "nasıl?" ve "neden?" sorularına cevap verir. Her soru türü için farklı ekler kullanılır.

"Nasıl?" ve "Neden?" sorularına -arak, -a...a, -maksızın, -diye ekleri cevap verir. "Bana gülerek baktı" cümlesindeki "gülerek" kelimesi nasıl baktığını anlatır.

"Ne zaman?" sorularına -ip, -ken, -meden, -eli, -ince, -dıkça, -r...-mez ekleri cevap verir. "Sen gelince konuşmayı kesti" örneğindeki "gelince" ne zaman kestiğini gösterir.

Dikkat Et: Zarf-fiiller cümledeki eylemi zaman, sebep veya tarz yönünden açıklar. Hangi soruya cevap verdiğini bulmak için cümleyi dikkatlice incele.

Cümlenin Temel Ögeleri

Yüklem her cümlenin kalbidir ve iş, oluş, hareket bildirir. Özne ise bu işi yapan kişi veya varlıktır.

Öznenin üç türü vardır: Gerçek özne açıkça bellidir, sözde özne işten etkilenen varlıktır, gizli özne ise cümlede görünmez ama yükleme "kim?" sorulunca anlaşılır.

Nesne öznenin yaptığı işten etkilenen ögedir. "Neyi?" sorusuna cevap veriyorsa belirtili nesne, "ne?" sorusuna cevap veriyorsa belirtisiz nesnedir.

Yer tamamlayıcısı -e, -de, -den ekleriyle yüklemi yön bakımından tamamlar. Zarf tamamlayıcısı ise "ne kadar?", "ne zaman?", "nasıl?" gibi sorulara cevap vererek yüklemi durum açısından tamamlar.

Hatırla: Cümle ögelerini bulmak için yükleme doğru soruları sormayı öğren. Bu sana hem analizde hem de yazarken çok yardımcı olacak.

Fiillerin Sınıflandırılması

Cümleler yüklemlerine göre ikiye ayrılır: Fiil cümlelerinin yüklemi çekimli fiildir, isim cümlelerinin yüklemi ise isim, sıfat, fiilimsi ya da "var-yok" sözcükleridir.

Öznelerine göre eylemler etken ve edilgen olarak ikiye ayrılır. Etken eylemlerde gerçek özne işi yapar. Edilgen eylemlerde ise gerçek özne yoktur, işten etkilenen varlık özne gibi görünür.

Nesnelerine göre eylemler de geçişli ve geçişsiz olur. Geçişli eylemlerin önüne "onu" getirebilirsin, yani nesne alabilirler. Geçişsiz eylemler ise nesne alamazlar.

Pratik İpucu: Bir eylemin geçişli olup olmadığını anlamak için önüne "onu" getirmeyi dene. "Onu okudum" doğruysa geçişli, "onu koştum" yanlışsa geçişsizdir.