Fiilimsiler (Eylemsileri)

Fiilimsiler, fiillerden türeyen ama fiil gibi çekimlenemeyen özel kelimelerdir. Cümlede isim, sıfat ya da zarf olarak görev yaparlar.

Fiilimsilerin en önemli özelliği, yüklem olamazlar - yüklem olmaları için ek fiil almaları gerek. Ayrıca fiil kip ve kişi eklerini almaz, ama olumsuz yapılabilir ve isim çekim eklerini alabilirler.

İsim-fiil (Mastar) en yaygın fiilimsilerden biri. "-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş" ekleriyle yapılır ve cümlede isim gibi davranır.

Önemli: "Danışmada beklediğini söyledi" cümlesindeki "danışma" gibi kalıplaşmış kelimeler fiilimsili sayılmaz - bunlar artık gerçek isim olmuşlardır.

Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil

Sıfat-fiiller "-an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş" ekleriyle yapılır. Genellikle varlıkları niteler: "Yaralanan yolcular hastaneye kaldırıldı."

Zarf-fiiller (ulaç) iki cümleyi bağlayan köprü görevi yapar. "-ken, -alı/-eli, -madan/-meden, -ince/-ınca, -ip/-ıp, -arak/-erek" gibi eklerle oluşur.

Bu fiilimsiler birleşik cümle kurar ve yan cümle oluştururlar. "Ders çalışırken uyuyakalmışım" cümlesinde "çalışırken" zarf-fiil, iki eylemi birbirine bağlıyor.

Dikkat: Bazı sıfat-fiiller kalıplaşarak isim olabilir. "Yakacak sıkıntısı" örneğinde "yakacak" artık fiilimsili değil, gerçek bir isimdir.

Sözcükte Anlam Türleri

Sözcükler farklı cümlelerde farklı anlamlar kazanabilir. Gerçek anlam sözcüğün sözlükteki ilk anlamıdır. Yan anlam ise gerçek anlamdan yola çıkarak benzerlik kurulan anlamdır.

"Ayak" kelimesini düşün: İnsanın ayağı gerçek anlam, sandalyenin ayağı ise yan anlamdır. İkisi arasında şekil benzerliği var.

Mecaz anlam sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaştığı durumlardır. "Kalbimi kırdı" cümlesinde "kırmak" mecaz anlamda kullanılmış.

Terim anlam ise sözcüklerin bilim, sanat, spor gibi özel alanlardaki anlamlarıdır. "Korner kullanmak" spor teriminin örneğidir.

İpucu: Yan anlam ile mecaz anlam arasındaki fark: yan anlamda gerçek anlamla bağlantı vardır, mecaz anlamda yoktur.

Özel Anlam Durumları

Ad aktarmasında bir varlığın tamamını ifade etmek için onun bir parçasını söyleriz. "Orhan Kemal'i severek okurum" cümlesinde yazarın adıyla eserlerini kastederiz.

Dolaylamada tek kelimeyle söylenebilecek şeyi birden fazla kelimeyle anlatırız: "Hayat arkadaşı" yerine "eş" diyebiliriz.

Somut sözcükler duyu organlarımızla algılayabileceğimiz varlıkları karşılar: masa, kitap, müzik. Soyut sözcükler ise sadece düşüncelerimizle algılayabileceğimiz kavramlardır: mutluluk, cesaret, akıl.

Güzel adlandırma korkulan ya da çekinilen durumları daha yumuşak kelimelerle ifade etmektir. "Hakkın rahmetine kavuştu" ölmek anlamına gelir ama daha nazik bir ifadedir.

Faydalı bilgi: Nicel anlam sayılabilen özellikleri (uzun, geniş), nitel anlam ise sayılamayan özellikleri (güzel, yakın) gösterir.

Sözcükler Arası Anlam İlişkileri

Eş anlamlı sözcükler aynı anlamı taşır ama yazılışları farklıdır: cesur-yürekli, cimri-pinti. Genellikle biri Türkçe, diğeri yabancı dilden gelmiştir.

Eş sesli sözcükler aynı yazılır ama farklı anlamlara gelir. "Yaş" hem ıslaklık hem de insan yaşı anlamında kullanılır. "Gül" hem çiçek hem de eylemdir.

Zıt anlamlı sözcükler birbirine tamamen karşıt anlamlardır: iyi-kötü, sıcak-soğuk, uzun-kısa. Yakın anlamlı sözcükler ise benzer ama tam olarak aynı olmayan anlamlardır: basmak-ezmek, tanıdık-arkadaş.

Aynı kavram alanına giren sözcükler farklı anlamlara sahip ama benzer işlevlerde kullanılır: elma-armut-kiraz (hepsi meyve), otobüs-taksi-minibüs (hepsi taşıt).

Pratik bilgi: Genel anlamlı sözcükler geniş kapsamlıdır (hayvan), özel anlamlı sözcükler dar kapsamlıdır (köpek).

İkilemeler ve Deyimler

İkilemeler anlatımı güçlendirmek için iki sözcüğün bir araya getirilmesiyle oluşur. Yedi farklı şekilde yapılabilir: aynı sözcüğün tekrarı (uzun uzun), eş anlamlılar (ses seda), zıt anlamlılar (aşağı yukarı) vs.

İkilemeler ayrı yazılır, sadece kalıplaşmış olanlar bitişik yazılır: birdenbire, enikonu.

Deyimler genellikle mecaz anlam taşıyan, en az iki sözcükten oluşan kalıplaşmış ifadelerdir. "Bardağı taşıran" sabrı tüketen kişidir, "eli kulağında olan" ise yakında olacak bir şeydir.

Deyimlerin sözcüklerinin yerleri değiştirilemez ve tek bir sözcük gibi görev yaparlar. Her cümlede aynı anlamı verirler.

Hatırlatma: Deyimlerle ikilemeler karıştırılmamalı. İkilemeler çoğunlukla gerçek anlam taşırken, deyimler mecaz anlamlıdır.

Atasözleri ve Vecizeler

Atasözleri atalarımızın yaşam deneyimlerini aktaran, öğüt veren kalıplaşmış sözlerdir. Kim söylediği belli değildir ve tüm toplumun ortak ürünüdür.

Atasözlerinin sözcükleri değiştirilemez - "Ağaç yaşken eğilir" yerine "Fidan yaşken bükülür" diyemeyiz. Çoğu mecaz anlamlıdır: "Ayağını yorganına göre uzat" gerçekte harcama-kazanç dengesinden bahseder.

Vecizeler (öz deyişler) ise kim söylediği belli olan, kısa ve etkili sözlerdir. Genellikle ünlü kişiler tarafından söylenmiştir: "Öğretmenler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır." - Atatürk

Her ikisi de kalıplaşmış sözlerdir ama atasözleri anonim, vecizeler ise kişiye aittir.

Fark: Atasözleri halk ürünü, vecizeler bireysel ürünlerdir.

Yansıma Sözcükler

Yansıma sözcükler doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşan kelimelerdir. Üç gruba ayrılır: insan sesleri (fis, tü, hapsu), hayvan sesleri (miyav, hav, me) ve eşya-doğa sesleri (pat, şır, güm).

Bu sözcükler cümlede isim, sıfat, zarf ve fiil olarak kullanılabilir. "Bu çıtır beni rahatsız ediyor" (isim), "çıtır ekmek" (sıfat), "şırıl şırıl akıyor" (zarf) gibi.

Yansıma sözcükler ikileme olarak da kullanılır: tıkır tıkır, fokur fokur, çıt çıt.

Önemli: Mecaz anlamda kullanıldıklarında yansıma özelliğini kaybederler. "Dersimi çatır çatır anlattım" cümlesinde "çatır çatır" gerçek ses taklidi değildir.

Dikkat: "Pırıl pırıl", "ışıl ışıl" gibi görme duyusuyla ilgili kelimeler yansıma sayılmaz çünkü ses taklidi değildirler.

Cümlelerde Anlam Özellikleri - 1

Cümleler farklı anlam özelliklerine sahip olabilir. Tanım cümleleri "Bu nedir?" sorusunun cevabını verir: "Doğa canlı ve cansız varlıkların yaşadığı sistemdir."

Karşılaştırma cümleleri iki şeyi ortak yönleriyle ele alır. "Kadar, gibi, en, daha" kelimeleri sıkça kullanılır: "Bu kasaba da diğerleri gibi sakin ve huzurluydu."

Üslup cümleleri yazarın dili kullanma biçiminden bahseder. İçerik cümleleri eserin konusunu, vermek istediği mesajı anlatır.

Yorum cümleleri öznel değerlendirmeler içerir, varsayım cümleleri henüz gerçekleşmemiş durumları gerçekmiş gibi kabul eder.

İpucu: Bu cümle türlerini ayırt ederken cümlenin ne yapmaya çalıştığına odaklan: tanımlıyor mu, karşılaştırıyor mu, yorum yapıyor mu?

Cümlelerde Anlam Özellikleri - 2

İhtimal cümleleri kesin olmayan durumları bildirir. "Belki, galiba, sanırım" gibi kelimelerle belirsizlik ifade eder: "Galiba bu çocuk işin altından kalkacak."

Eleştiri cümleleri bir yapıtın veya kişinin iyi/kötü yönlerini ortaya koyar. Olumlu ya da olumsuz olabilir. Öz eleştiri ise kişinin kendine yönelik olumsuz değerlendirmesidir.

Eşitlik cümleleri varlıklar arasındaki eşitliği belirtir: "Parayı yarı yarıya paylaştılar." Aşamalı durum cümleleri "gitgide, gittikçe" gibi ifadelerle değişimi anlatır.

Ön yargı cümleleri önceden edinilmiş görüşleri ifade eder. Azımsama bir şeyin az bulunduğunu, küçümseme ise bir kişinin aşağılandığını anlatır.

Pratik: Cümlelerdeki "kesinlikle, muhakkak" gibi kelimelere dikkat et - bunlar genellikle ön yargı cümlelerinin işaretleridir.