8. Sınıf Türkçe: Söz Sanatları ve Fiilimsi Konuları

Söz Sanatları

Söz sanatları, anlatımı güçlendiren ve metne çeşitli anlamlar katan ifade biçimleridir. Bunlardan benzetme, bir varlığın başka bir varlığa benzetilmesidir. "Aslan gibi çocuk" örneğinde, çocuk (benzeyen) aslana (benzetilen) benzetilmiştir ve "gibi" de benzetme edatıdır.

Kişileştirme ise insan dışı varlıklara insan özellikleri vermektir. "Güneş tatlı tatlı gülümsüyordu" cümlesinde, güneşe gülümseme özelliği verilmiştir. Gülmek, ağlamak, düşünmek ve eğlenmek gibi insana özgü özellikler, insan olmayan varlıklara yüklendiğinde kişileştirme yapmış oluruz.

Dikkat! Benzetmede genellikle zayıf olan, güçlü olana benzetilir. "Ortalık leş gibi çöp kokuyor" cümlesinde, ortam (benzeyen) kötü kokmasıyla bilinen leşe (benzetilen) benzetilmiştir.

Söz Sanatlarının Devamı

Konuşturma, insan olmayan varlıkların insan gibi konuşturulmasıdır. "Saçlarım: 'Bana dokunma' dedi" cümlesi buna örnektir. Konuşturma olan her yerde kişileştirme de vardır, çünkü bir varlığın konuşması için önce insan özelliği kazanması gerekir.

Abartma, bir şeyi olduğundan çok büyük veya çok küçük göstermektir. Abartmada anlatılan durumun gerçek olması mümkün değildir. Örneğin "Seni görmek için dağları aştım" cümlesindeki durum gerçekte mümkün değilse abartmadır.

Zıtlık (Tezat) ise birbirine zıt iki kavramın aynı metinde kullanılmasıdır. "Gülüşün ağlatıyor beni" veya "Ağlarken bile güzelsin" gibi örneklerde zıtlık söz sanatı vardır.

İpucu: Konuşturma ve kişileştirme arasındaki farkı şöyle hatırlayabilirsin: Konuşturmada tırnak içinde söylenen bir söz varken, kişileştirmede sadece insana ait bir özellik verilir.

Fiilimsiler

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine getirilen eklerle yapılan, ancak fiiller gibi çekimlenmeyen sözcüklerdir. Üç çeşit fiilimsi vardır: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil.

Fiilimsilerin en önemli özellikleri kip veya kişi eki almamaları ve olumsuz yapılabilmeleridir. "Perdeleri asmak için adam çağırdım" cümlesindeki "asmak" bir fiilimsidir.

Fiilimsiler, cümlede yan yargı bildirirler. Bunlara yan cümle de denir. Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa, o kadar yan cümle vardır. Örneğin "Koşarak gelen çocuğu tanıdım" cümlesinde "koşarak" ve "gelen" olmak üzere iki fiilimsi, dolayısıyla iki yan cümle vardır.

Not: Fiilimsiler, çekimli fiillerden farklı olarak tam bir yargı bildirmezler. Çekimli fiiller zaman, kip ve kişi ekleri alırken (gelmişsin, koşuyor gibi), fiilimsiler bu ekleri alamazlar.

İsim-Fiiller

İsim-fiiller, fiillere "-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş" ekleri getirilerek oluşturulur. Bunları "mayış-mak" formülüyle hatırlayabilirsiniz. "Onu burada bulmak mümkün değil" cümlesindeki "bulmak", bir isim-fiildir.

İsim-fiiller cümlede isim görevinde kullanılırlar. "Size gelmeyi ben de çok istiyorum" cümlesinde "gelmeyi" sözcüğü nesne görevi yaparken, "Geminin batışını izledim" cümlesinde "batışını" da nesne görevindedir.

Bazı isim-fiil eki almış sözcükler zamanla kalıcı isim olabilir. Örneğin "dolmuş", "dondurma", "yağış" ve "giriş" gibi sözcükler artık kalıcı isim olmuşlardır. Kalıcı isimler olumsuzluk eki almazlar.

Dikkat et! Olumsuzluk eki "-ma/-me" ile isim-fiil eki olan "-ma/-me" karıştırılmamalıdır. "Neden beni aramadın?" cümlesindeki "-ma" olumsuzluk ekiyken, "Aramana sevindim" cümlesindeki "-ma" isim-fiil ekidir.

Sıfat-Fiiller

Sıfat-fiiller (ortaçlar), fiil kök veya gövdelerine "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılan fiilimsilerdir. Bu ekleri "an-ası-mez-ar-dik-ecek-miş" formülüyle ezberleyebilirsiniz.

Sıfat-fiiller cümlede sıfat görevinde kullanılırlar. "Biraz önce gelen çocuk kimdi?" cümlesindeki "gelen" ve "Yıkılası dünyada çok dert çekti" cümlesindeki "yıkılası" birer sıfat-fiildir.

Bazen sıfat-fillerin nitelediği isim düşer ve sıfat-fil adlaşır. Buna adlaşmış sıfat-fiil denir. "Kurumuş çamaşırları topladım" cümlesindeki "kurumuş" sıfat-fiildir, ama "Kurumuşları topladım" denildiğinde "kurumuşları" adlaşmış sıfat-fiil olur.

Kolayca hatırla: Sıfat-fiiller genellikle "ne, nasıl, hangi" sorusuna cevap verir. "Gelen adam kimdi?" sorusunda "Hangi adam?" sorusuna "gelen" cevabını veririz.

Zarf-Fiiller

Zarf-fiiller, fiil kök veya gövdelerine "-ken, -alı, -esiye, -ip, -ince, -arak, -madan, -maksızın, -diğinde, -dıkça, -casına" gibi ekler getirilerek oluşturulur. Bu fiilimsiler cümlede zarf görevinde kullanılır.

Zarf-fiiller cümleye farklı anlamlar katabilirler. "Çocuk ağlayarak bana doğru koşuyordu" cümlesindeki "ağlayarak" durum anlamı katarken, "Bu adamı tanıdıkça daha çok sevmeye başlamıştım" cümlesindeki "tanıdıkça" yoğunluk anlamı katar.

"Parka giderken onu çağırmadık" cümlesindeki "giderken" ise zaman anlamı katar. Böylece zarf-fiiller, cümledeki eylemin nasıl, ne zaman, ne şekilde yapıldığını belirtir.

Püf noktası: Zarf-fiiller cümlede genellikle nasıl, ne zaman, ne şekilde, neden gibi sorulara cevap verir ve asıl eylemi niteler. Fiilimsiler içinde sadece zarf-fiiller çekime girmez, yani ek almadan kullanılır.