7. Sınıf Türkçe: Fiiller Konu Anlatımı ve Örnekler

Fiiller Nedir?

Fiiller, canlı cansız varlıkların yaptıkları hareketleri, işleri ve durumları anlatan sözcüklerdir. Konuşmak, yazmak, yürümek, anlatmak, durmak gibi örnekler verebiliriz.

İsimler ise varlıkların, yerlerin ve kavramların adlarıdır. Örneğin eşya, araba, aşk, düşünce, kitap gibi sözcükler isimdir.

Fiiller her zaman -mek/-mak eki ile söylenir ve bu haline mastar hali denir. Bu ek fiillerin özel bir özelliğidir ve isimler bu eki alamaz.

Dikkat: Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamak için sonuna -mek/-mak ekini getirmeyi deneyin. Eğer anlamlı oluyorsa fiildir!

Bir cümlede "eve" sözcüğüne "evmek" diyemeyiz, bu yüzden isimdir. Ama "geldim" sözcüğünün kökü "gelmek" şeklinde söylenebilir, bu yüzden fiildir.

Fiillerin Anlam Özellikleri

Fiiller yaptığımız iş, oluş ve hareketlerin isimleridir. Anlam özelliklerine göre üçe ayrılırlar.

İş Fiilleri: İş fiilleri bir işi anlatan fiillerdir. Bu fiillerde işi yapan bir özne ve işten etkilenen bir nesne vardır. Örneğin "Camı kırdı" cümlesinde "kır-" bir iş fiilidir. Bu işi yapan bir kişi vardır ve camı kırmıştır.

İş fiillerine kılış fiilleri de denir. Yazmak, almak, taşımak gibi örnekleri vardır. Bir fiilin iş fiili olup olmadığını anlamak için başına "onu" sözcüğünü ekleyin. "Onu yazmak", "onu almak" diyebiliyorsanız, o bir iş fiilidir.

Durum Fiilleri: Durum fiilleri kişilerin veya varlıkların içinde bulunduğu durumu anlatır. Bu fiillerde de bir özne vardır ama nesne yoktur. Örneğin "Ahmet güldü" cümlesinde "gül-" bir durum fiilidir. Gülme eylemini Ahmet gerçekleştirmiş ama bu eylemden etkilenen bir nesne yoktur.

Püf Noktası: Bir fiilin başına "onu" ekleyemiyorsanız (onu uyumak, onu oturmak gibi), o bir durum fiilidir!

Oluş Fiilleri: Oluş fiilleri varlıklarda kendiliğinden gerçekleşen değişimleri anlatır. Bu fiillerde özne kendi iradesini kullanamaz ve bu fiillerin gerçekleşmesi için belirli bir zaman gerekir. Yaşlanmak, uzamak, büyümek, solmak gibi fiiller oluş fiilidir.

Oluş fiilini anlamanın kolay yolu, o fiili hemen yapıp yapamayacağımızı düşünmektir. Hemen oturabiliriz ama hemen büyüyemeyiz!

Fiilde Kip

Fiiller cümle içinde kullanılırken kip ekleri alır. Kip, fiilin nasıl yapıldığını ya da ne zaman yapıldığını belirten eklerdir. İki tür kip vardır: Haber (Bildirme) Kipleri ve Dilek (Tasarlama) Kipleri.

Haber Kipleri: Haber kipleri, fiilin zamanını bildirir. Fiil geçmişte mi, şimdi mi, gelecekte mi veya her zaman mı yapıldığını gösterir. Dört çeşit haber kipi vardır:

• Şimdiki Zaman (-yor, -makta): "Geliyorum", "Okumaktayım"
• Gelecek Zaman (-ecek, -acak): "Geleceğim", "Yapacağım"
• Geniş Zaman $-r$: "Gelirim", "Yaparız"
• Geçmiş Zaman (-miş ve -di): "Gelmişim", "Gördüm"

Dilek Kipleri: Dilek kipleri zaman bildirmez, sadece istek, dilek, emir veya şart bildirir. Dört çeşit dilek kipi vardır:

• İstek $-e, -a$: "Geleyim", "Yazasın"
• Şart (-se, -sa): "Gelsem", "Yazsan"
• Gereklilik (-meli, -malı): "Gelmeliyim", "Yazmalısın"
• Emir (eki yoktur): "Gel", "Yaz"

Unutma: Çekimli fiiller şu şekilde oluşur: Fiil kökü + Kip eki + Kişi eki. Örneğin, "Gel-i-yor-um" şeklinde!

Bu kipleri öğrenince fiillerin cümlede nasıl kullanıldığını daha iyi anlayacaksın ve kendi cümlelerini daha doğru kuracaksın.

Haber Kipleri - Şimdiki ve Gelecek Zaman

Şimdiki Zaman: Şimdiki zaman, bir fiilin şu an gerçekleştiğini belirtir. Fiilin söylenme zamanı ile yapılma zamanı aynıdır. Ekleri -yor ve -makta/-mekte'dir.

Örnek çekim:

• Ben gel-i-yor-um
• Sen gel-i-yor-sun
• O gel-i-yor
• Biz gel-i-yor-uz
• Siz gel-i-yor-sunuz
• Onlar gel-i-yor-lar

Olumsuz yapmak için -mi/-ma eki kullanılır: gel-mi-yor-um, gel-mi-yor-sun...

Gelecek Zaman: Gelecek zaman, bir işin ileride yapılacağını bildirir. Fiilin söylenme zamanı, gerçekleşme zamanından öncedir. Ekleri -ecek/-acak'tır.

Örnek çekim:

• Ben gel-eceğ-im
• Sen gel-ecek-sin
• O gel-ecek
• Biz gel-ecek-iz
• Siz gel-ecek-siniz
• Onlar gel-ecek-ler

Eğlenceli Not: Şimdiki zaman ekini kullanırken, aslında "şu anda ne yapıyorsun?" sorusuna cevap veriyorsun! Gelecek zaman ekini kullanırken de "ileride ne yapacaksın?" sorusunu yanıtlıyorsun.

Olumsuz yapmak için fiil köküyle kip eki arasına -me/-ma eki ve bir -y- sesi getirilir: gel-me-y-eceğ-im, gel-me-y-ecek-sin...

Bu zamanları doğru kullanarak düşüncelerini daha net ifade edebilir ve zamanları karıştırmadan cümleler kurabilirsin!

Geniş Zaman ve Geçmiş Zaman

Geniş Zaman: Geniş zaman, bir işin her zaman veya belirli aralıklarla yapıldığını gösterir. Eki -r'dir ve ses uyumuna göre -er, -ar, -ir, -ır, -ur, -ür olarak değişebilir.

Örnek çekim:

• Ben gel-ir-im
• Sen gel-ir-sin
• O gel-ir
• Biz gel-ir-iz
• Siz gel-ir-siniz
• Onlar gel-ir-ler

Geniş zamanın olumsuzunda önemli bir değişiklik olur: zaman eki düşer ve yerine 3. tekil kişide -mez eki gelir:

• Ben gel-me-m
• Sen gel-mez-sin
• O gel-mez
• Biz gel-me-y-iz
• Siz gel-mez-siniz
• Onlar gel-mez-ler

Geçmiş Zaman: Türkçede iki çeşit geçmiş zaman vardır:

1. Duyulan Geçmiş Zaman (Miş'li Geçmiş Zaman): Bu zaman, fiilin gerçekleştiğini başkasından duyduğumuzda veya sonradan fark ettiğimizde kullanılır. Ekleri -miş, -mış, -muş, -müş'tür.

Örnek çekim:

• Ben gel-miş-im
• Sen gel-miş-sin
• O gel-miş
• Biz gel-miş-iz
• Siz gel-miş-siniz
• Onlar gel-miş-ler

Dikkat: Duyulan geçmiş zamanı kullanırken "Duyduğuma göre..." der gibi konuşursun. Örneğin "Ali okula gelmemiş" dediğinde, bunu başkasından duyduğunu belirtmiş olursun.

Olumsuz çekimi -me/-ma eki ile yapılır:

• Ben gel-me-miş-im
• Sen gel-me-miş-sin gibi...

Bu zamanları doğru kullanmak, Türkçeyi daha düzgün konuşmana ve anlatmak istediklerini daha iyi ifade etmene yardımcı olacaktır!

Görülen Geçmiş Zaman ve Dilek Kipleri

Görülen Geçmiş Zaman: Görülen geçmiş zaman, konuşan kişinin bizzat görüp yaşadığı olayları anlatırken kullanılır. Ekleri -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü'dür.

Örnek çekim:

• Ben gel-di-m
• Sen gel-di-n
• O gel-di
• Biz gel-di-k
• Siz gel-di-niz
• Onlar gel-di-ler

Olumsuz çekimi -me/-ma eki ile yapılır: gel-me-di-m, gel-me-di-n...

Dilek Kipleri:

1. Şart Kipi: Şart kipi, bir fiilin gerçekleşmesi için koşul belirtir. Bazen dilek anlamı da katar. Eki -se/-sa'dır.

Örnek çekim:

• Ben gel-se-m
• Sen gel-se-n
• O gel-se
• Biz gel-se-k
• Siz gel-se-niz
• Onlar gel-se-ler

2. İstek Kipi: İstek kipi, bir fiilin olmasını istediğimizde kullanılır. Eki -e/-a'dır.

Örnek çekim:

• Ben gel-e-y-im $gel-e-m$
• Sen gel-e-sin
• O gel-e
• Biz gel-e-lim $gel-e-k$
• Siz gel-e-siniz
• Onlar gel-e-ler

Püf Noktası: İstek kipini "Keşke..." diye başlayan cümlelerde kullanabilirsin. "Keşke gelsem" gibi!

Dilek kiplerinin olumsuz çekimi de -me/-ma eki ile yapılır: gel-me-se-m, gel-me-y-e-y-im gibi...

Bu kipleri kullanarak dileklerini, isteklerini ve şartlarını daha etkili bir şekilde ifade edebilirsin!

Gereklilik Kipi, Emir Kipi ve Kişi Ekleri

Gereklilik Kipi: Gereklilik kipi, bir işin yapılmasının gerekli olduğunu belirtir. Bazen tahmin anlamı da katar. Eki -meli/-malı'dır.

Örnek çekim:

• Ben gel-meli-y-im
• Sen gel-meli-sin
• O gel-meli
• Biz gel-meli-y-iz
• Siz gel-meli-siniz
• Onlar gel-meli-ler

Olumsuz çekimi -me/-ma eki ile yapılır: gel-me-meli-y-im, gel-me-meli-sin...

Emir Kipi: Emir kipinin özel bir eki yoktur. Fiil çekiminde sadece kişi ekleri kullanılır. 1. tekil ve 1. çoğul şahıs çekimleri yoktur çünkü kendimize emir veremeyiz.

Örnek çekim:

• Sen gel
• O gel-sin
• Siz gel-in
• Onlar gel-sinler

Bilgi: Emir kipi, emirler vermek için kullanılır. "Odanı topla!", "Buraya gel!" gibi cümleler emir kipindedir.

Kişi Ekleri: Fiil çekimlerinde fiilin kim tarafından yapıldığını gösteren eklerdir:

1. Tekil Şahıs (Ben): -m, -im, -ım, -um, -üm
2. Tekil Şahıs (Sen): -n, -$s$ın, -$s$in, -$s$un, -$s$ün
3. Tekil Şahıs (O): eki yoktur
4. Çoğul Şahıs (Biz): -ız, -iz, -uz, -üz, -k
5. Çoğul Şahıs (Siz): -$s$ınız, -$s$iniz, -$s$unuz, -$s$ünüz
6. Çoğul Şahıs (Onlar): -lar, -ler

Kişi eklerini doğru kullanarak kimin ne yaptığını açıkça belirtebilir ve fiil çekimlerini doğru yapabilirsin!

Fiillerde Anlam Kayması

Fiillerde anlam kayması, bir cümlede kullanılan kip ile gerçekte kastedilen kip arasında farklılık olmasıdır. Yani fiilin görünen kipi ile anlamı aynı değildir.

Örneğin: "Yarın Konya'ya gidiyorum." cümlesinde "gidiyorum" fiili şimdiki zaman eki almış, ama "yarın" kelimesi gelecek zamanı işaret ediyor. Burada bir zaman kayması var!

Anlam Kayması Örnekleri:

• Geçmiş zaman yerine geniş zaman: "Temel bir gün uçağa biner." (Aslında "bindi" demek istiyor)

• Şimdiki zaman yerine geniş zaman: "Müdür Bey dosyaları isterler." (Aslında "istiyor" demek istiyor)

• Gelecek zaman yerine geniş zaman: "Bizimkiler bu habere çok sevinir." (Aslında "sevinecek" demek istiyor)

• Gelecek zaman yerine şimdiki zaman: "Yarın seninle fuara geliyorum." (Aslında "geleceğim" demek istiyor)

Önemli İpucu: Anlam kaymalarını tanımak, metinleri daha iyi anlamanı sağlar. Özellikle edebi metinlerde bu tür kullanımlar çok yaygındır!

• Emir kipi yerine geniş zaman: "Yarın ilk iş o parayı yatırırsın." (Aslında "yatır" emri veriyor)

• Geçmiş zaman yerine şimdiki zaman: "Öğrendiğim an hemen yanına gidiyorum." (Aslında "gittim" demek istiyor)

Anlam kaymalarını öğrenerek daha zengin bir dil kullanabilir, metinleri daha iyi anlayabilir ve kendini daha etkili ifade edebilirsin!